چیغ بافی؛ هنر زنان کوچ‌نشین کرمانشاه

آشنایی با هنر چیغ بافی
آشنایی با هنر چیغ بافی
آشنایی با هنر چیغ بافی
آشنایی با هنر چیغ بافی

هنر چیغ بافی یکی از شاخه‌های صنایع‏‌دستی حصیربافی است که در گذر زمان، با توجه به ذوق هنرمندان و ضرورت‌های مناطق تولید، به‌‏تدریج به صنعت جدا و مستقلی تبدیل شده است. با وجود ساده‌‏بودن مواد اولیه‌ی لازم برای ساخت محصولات این رشته از صنایع‌‏دستی، پرکاربردبودن محصولات آن برای مردمان عشایر، موجب رونق روزافزون این هنر شده است. با وجود روی‌آوردن مردم به منسوجات ماشینی، هنوز هم بیشتر کوچ‌نشینان علاقه‌ی زیادی به استفاده از محصولات هنر چیغ بافی دارند.

تاریخ هنر چیغ بافی

این رشته از صنایع‌‏دستی در طول سده‌ها و سال‌های متمادی شکل ‌گرفته و تکامل پیدا کرده است؛ از‌این‌رو نمی‌توان درباره‌ی تاریخ دقیق پیدایش آن اظهارنظر کرد. با این‏‌همه، به‌‏دلیل شباهت ساختاری این هنر با حصیربافی، می‌توان آن را شاخه‌ای از حصیربافی دانست.

مطابق با اظهارات صاحب‌نظران، پس از حصیر، محصولات این رشته از صنایع‏‌دستی به‌‏عنوان زیرانداز استفاده می‌شدند و قدمت آن‌ها را می‌‏توان به سه هزار سال پیش نسبت ‌داد. به‌‏مرور زمان، چیغ‌های بافته‌‏شده برای کاربردهای دیگری از قبیل دیواره‌‏ی چادرهای عشایر به کار گرفته شدند. هم‌‏اکنون، علاقه‌مندان به این هنر، از محصولات آن به‌‏عنوان پرده و تزیینات داخلی منزل استفاده می‌کنند. گرایش و توجه ویژه به محصولات چیغ بافی سبب شده است که هنر چیغ بافی به‌‏عنوان شاخه‌ای جدا از حصیربافی در نظر گرفته شود.

هنر چیغ بافی چیست؟

این هنر دستی، هنری خانگی و مخصوص زنان خانه‌دار شناخته می‌شود. امروزه عشایر منطقه‌‏ی غربی کشور، به‌‏خصوص عشایر کرمانشاه، محصولات چیغ بافی را تولید می‌کنند. به‌‏طور معمول، زنان ساکن در این منطقه به‌‏صورت فصلی و در اوقات فراغت خود به این هنر می‌پردازند.

نام این رشته از صنایع‌‏دستی به سه شکل مختلف «چیخ» و «چیغ» و «چیق» تلفظ و شناخته می‏‌شود؛ اما مردم شهرنشین آن را «پاراوان» می‌نامند. در حالت کلی، چیغ به نوعی بافت حصیری با پهنای تقریبی ۱۵۰ سانتی‌متر اطلاق می‌شود که تزییناتی ذهنی و هندسی با نخ‌های رنگارنگ پشمی بر سطح خود دارد. در مناطق عشایرنشین از این نوع بافت به‏‌منظور وسیله‌ای برای حفاظت از سیاه‌‏چادرها استفاده می‌شود.

مواد اولیه‌ی این رشته از صنایع‌‏دستی نوعی نی مردابی خودرو و موی بز است. این مواد مقاومت زیادی در برابر عوامل محیطی نظیر گرما، سرما، باد و باران دارند. توخالی‏‌بودن نی‌های استفاده‌‏شده در ساخت این هنر دستی باعث می‌شود که به‌‏عنوان عایق حرارتی عمل کنند. این نی‌ها به‏‌هنگام بارش باران منبسط می‌شوند و با چسبیدن به یکدیگر از ورود آب به داخل چادر عشایر جلوگیری به عمل می‌آورند.

موی بز استفاده‌‏شده در این محصول نیز، به‌‏دلیل داشتن لایه‌های چربی، مانع از نفوذ آب به داخل چادر عشایر می‌شود. گذشته از آن، تحقیقات نشان داده‌اند که مار و جانوران دیگر نیز قدرت عبور از موی بز را ندارند و ساکنان چادر از گزند این جانوران در امان خواهند بود.

پوشش دیواره چادرهای عشایر با محصولات چیغ بافی
پوشش دیواره چادرهای عشایر با محصولات چیغ بافی

گاهی اوقات، عشایر چیغ‌های بافته‌‏شده را برای جداکردن قسمت‌ مهمان‌‏سرای چادر از قسمت‌های دیگر استفاده می‌کنند. در این صورت، ظرافت در بافت و استفاده از نخ‌های رنگی متنوع، بیشتر رعایت می‌شود. از چیغ‌بافته‌ها برای ایجاد حصار نگهداری از چهارپایان نیز استفاده می‌کنند.

معرفی انواع چیغ

محصولات هنر چیغ بافی در اندازه‌های متفاوتی تهیه می‌شوند تا برای کاربردهای مختلف مناسب باشند. برای نمونه، چیغ‌‌های بزرگ‏تر برای حصار اطراف سیاه‌‏چادر استفاده می‌شوند و چیغ‌های کوچک‌تر برای مصارف دیگری از قبیل حصار دور آغل بره‌ها و حصار انبار به کار می‌روند.

چیغ‌های آغل و انبار طرح و نقش ندارند و ساده و یکرنگ بافته می‌شوند؛ اما حصار اطراف چادر طرح و رنگ دارد. مهم‌ترین خاصیت این محصول، جلوگیری از تابش مستقیم نور آفتاب و نفوذ گرمای آن به داخل چادر عشایر است. افزون بر آن، حصاری چیغ مانعی در برابر ورود گرد و غبار و حیوانات به چادر می‌باشد.

در میان همه‌‏ی محصولات هنر چیغ بافی، نوعی چیغ به‏نام «تَپَک» از اهمیت بیشتری برخوردار است و جزو مهم‌‏ترین و هنرمندانه‌ترین چیغ‌ها به شمار می‌رود.‌ این نوع از چیغ، برخلاف انواع دیگر آن، با استفاده از نی‌های درشت بافته می‌شود.

برای بافت چیغ تپک، ابتدا نی‌های مردابی را به دو قسمت تقسیم می‌کنند؛ سپس آن‏‌ها را تراش می‌دهند تا سطح صافی به دست بیاید. بعد سطح نی‌ها را با استفاده از نخ‌های پشمی رنگی تزیین می‌کنند.

به‌‏طور معمول، چیغ تپک در طول‌های متفاوت ۸ و ۱۰ و ۱۲متری، با عرضی حدود ۱.۸۰ الی ۲ متر بافته می‌شود. در پایان بافت، قسمت‌های اضافی طول آن را می‌برند تا به‏‌حالت یکنواخت درآید.

ابزارهای مختلف هنر چیغ بافی

ابزارآلات بسیار ساده‌ای در این رشته از صنایع‌‏دستی به کار گرفته می‌شود که عبارت‌‏اند از:

  • انواع کارد: برای بریدن نی‌های ضخیم
  • داس: به‌‏منظور قطع‏‌کردن و برداشتن نی‌های مردابی و نی‌های موجود در مجاورت رودخانه‌
  • سوهان: وسیله‌ای برای صاف‏‌کردن سطح نی‌ها
  • درفش: وسیله‌ای برای شکستن و سوراخ‌‏کردن نی‌ها
  • قیچی: نوعی قیچی مخصوص با لبه‌های باریک برای بریدن نی
  • سوزن: وسیله‌ای برای دوختن نخ‌های پشمی و رنگی بر سطح چیغ

روش بافت چیغ

مراحل اجرای چیغ بافی چنین است:

  • جمع‌آوری تعدادی نی از حاشیه‏‌ی رودخانه‏‌ها و مرداب‌‏ها
  • شکافتن نی‌ها با ابزاری مانند کارد و تقسیم آن‏‌ها به چهار قسمت از سمت طول
  • انتخاب هرکدام از نی‌های حاصل از تقسیم در مرحله‏‌ی پیشین با پهنای یک سانتی‌متر
  • استفاده از نوعی نخ پشمی ریسیده و رنگرزی‏‌شده و گاه آمیخته با موی بُز برای تزیین نی‌ها
  • قراردادن نی‌های تزیین‌شده‌ی پشمی و رنگین روی نی‌های دیگر در پهنای ۱.۵ سانتی‌متر
  • بافت حدود ۳۲ نی رنگی مشابه بافت حصیر پنجره و مطابق با طرحی ذهنی یا ازپیش‌‏تعیین‌شده و به‌‏دست‌‏آوردن نوعی حصیر به‏نام «دسته»
  • بافت شش دسته به یکدیگر و ایجاد محصولی به ابعاد ۱.۵ × ۳ متر به‏نام چیغ

گاهی هنرمندان این رشته از صنایع‏‌دستی از طرح‌‏های ذهنی برای بافت چیغ استفاده می‌کنند. البته، گاهی اوقات نیز طرح مدنظر خود را روی کاغذ می‌کشند؛ سپس نی‌های تزیین‌شده را مطابق با آن طرح به یکدیگر متصل می‌کنند. به‏‌طور معمول، هنرمندان از طرح و نقش جانورانی از قبیل شیر و آهو و گوزن استفاده می‏‌کنند.

جایگاه این رشته از صنایع‌‏دستی در استان کرمانشاه

استفاده از هنر چیغ بافی در ساخت قاب آینه
استفاده از هنر چیغ بافی در ساخت قاب آینه

با توجه به گوناگونی ویژگی‌های جغرافیایی مناطق مختلف استان کرمانشاه، مردم این استان همواره در پی ساخت وسایل و ابزارآلات دست‌ساز مطابق با نیازهای خود بوده‌اند. همین موضوع سبب شده است که امروزه گنجینه‌ی بزرگی از صنایع‌‏دستی و هنرهای بومی در استان کرمانشاه شکل بگیرد. این گنجینه هم‌‏اکنون سهم درخورتوجهی از صادرات این استان را به خود اختصاص داده است.

استفاده از محصولات هنر چیغ بافی در جهیزیه

در گذشته، دختران عشایرِ در آستانه‏‌ی ازدواج با بافتن چیغ، اولین وسیله‌ی جهیزیه‏‌ی خود را تهیه می‌کردند. دختران عشایر از رنگ‌های دل‏خواه‏شان برای بافتن چیغ‌‏های جهیزیه‌ی خود استفاده می‏‌کردند.

هم‌‏اکنون نیز با وجود رواج محصولات ماشینی، هنر چیغ بافی در میان کوچ‌‏نشینان جایگاه ویژه‌ای دارد. در واقع، زنان کوچ‌‏نشین با پرداختن به این رشته از صنایع‌‏دستی، افزون بر تأمین نیاز خود، از این طریق درآمدزایی می‌کنند. این موضوع باعث شده است که این هنر دستی به بازارهای خارج از کشور نیز راه یابد و بدین ترتیب به صنعتی تکامل‌یافته مبدل شود.

حاصل سخن

هنر چیغ بافی شاخه‌ای از صنایع دستی ایران است که مطابق با سلیقه‌ی شخصی افراد، به‏‌عنوان وسیله‌ای برای زینت‌‏بخشی به منازل استفاده می‌شود. برای نمونه، امروزه بیشتر به‌‏عنوان پرده از آن استفاده می‏‌شود.

«دستی بر ایران» ضمن معرفی این رشته از صنایع‌‏دستی، از گردشگران درخواست می‏‌کند که لوازم خود را از کارگاه‌های صنایع‌‏دستی سراسر کشور تهیه کنند تا بدین ترتیب، یکی از اصول مندرج در منشور گردشگری مسئولانه را رعایت نمایند.

پرسش‌های متداول درباره هنر چیغ بافی

اگر پاسخ پرسش‌های خود را در موارد زیر پیدا نکردید، از طریق بخش دیدگاه‌های همین پست، سوالهایتان را با ما در میان بگذارید. ما در اولین فرصت به آن‌ها پاسخ خواهیم داد.

چیغ بافی ایلام در کجا به کار می‌‏رود؟

از محصولات این رشته از صنایع‌‏دستی، افزون بر استان کرمانشاه، در ایلام برای حفاظت از سیاه‌چادرها و گاهی برای تقسیم فضای داخلی آن‌ها استفاده می‌شود. البته امروزه محصولات این هنر به‌صورت جداکننده‏‌ی قسمت‌‏های مختلف خانه‌های آپارتمانی نیز به کار می‏‌رود و نمای سنتی و جذابی به خانه می‌‏بخشد.

در حال حاضر چه کسانی چیغ بافی را آموزش می‏‌دهند؟

امروزه هنرمندان خوش‌‏ذوق کرمانشاهی و ایلامی هنر چیغ ‌بافی را رایگان به علاقه‌مندان آموزش می‌دهند تا از فراموش‌‏شدن آن جلوگیری کنند. هنرجویان با شرکت در دوره‌های آموزشی این رشته از صنایع‏‌دستی، گواهی معتبر شرکت در دوره را نیز دریافت خواهند کرد.

آیا هنر چیغ بافی شاخه‌ای از حصیربافی است؟

در گذشته این هنرِ دستی یکی از زیرشاخه‌های حصیربافی محسوب می‌شد؛ اما با گذر زمان و به‌‏دلیل کاربردهای متنوع آن به‌‏عنوان هنری منحصر در نظر گرفته می‌شود. امروزه، محصولات هنر چیغ بافی زینت‌بخش خانه‌های شهری است.

اشتراک گذاری
دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

قبلی
چرا شکم گردی در سفر مهم است؟
بعدی
خرید بلیط استانبول با امکان مقایسه قیمت در سفرمارکت
نوشته‌های مشابه