Banner

راه آهن سراسری ایران، میراثی صنعتی

ایستگاه راه آهن سوادکوه
نمایی از ایستگاه راه آهن سوادکوه
راه آهن مسیر مازندران
راه آهن سراسری ایران در مسیر مازندران
محتوای این صفحه: نمایش

طبق آمار رسمی، راه‏ آهن سراسری ایران تا پایان سال ۱۳۹۶ خورشیدی، ۱۴۰۷۸ کیلومتر شبکه‏‌ی ریلی استاندارد داشته است. ساخت و توسعه‌‏ی خطوط ریلی در ایران پیشینه‌‏ای طولانی دارد و زمان شروع ساخت آن‏ به حدود سال ۱۳۰۵ خورشیدی می‌‏رسد. این خطوط فرازونشیب‌‏های زیادی را در طول تاریخ تجربه کرده‌‏اند.

این شبکه‏‌ی ریلی، بندر ترکمن در ساحل دریای خزر را به بندر امام خمینی در ساحل غربی خلیج‌فارس متصل می‌کند. راه‏ آهن سراسری ایران براساس لایحه‌‏ای در ۱۳۰۵ خورشیدی به پیشنهاد نخست‌وزیر حکومت پهلوی وقت ساخته شد. در سال ۱۴۰۰ خورشیدی نیز، راه ‏آهن ایران در فهرست آثار ایران در یونسکو به ثبت رسید.

ایجاد راه ‌آهن سراسری در ایران همواره یکی از آرزوهای بزرگ و ملی محسوب می‌گردید. بااین‏‌وجود، در حدود نیم قرن کوشش‌ افراد مختلف به نتیجه نرسید. در دوران قاجار، مجموعاً حدود ۲۳۰ کیلومتر راه ‏آهن در ایران احداث گردید و سرانجام در دوره‌‏ی پهلوی اول بود که احداث راه ‏آهن سراسری ایران آغاز شد.

از سال ۱۳۰۵ خورشیدی تاکنون انتقادهای زیادی به خط ریلی راه ‏آهن ایران وارد شده است. در ابتدای ساخت، بسیاری معتقد بودند مسیر عبور آن غیراقتصادی است؛ زیرا هیچ‏‌یک از شهرهای بزرگ و پرجمعیت آن زمان ایران را به یکدیگر متصل نمی‌کرد. همچنین بعدها و در جریان جنگ جهانی دوم، وجود راه آهن سراسری اشغال ایران را تسهیل کرد؛ امکان لشکرکشی روس و انگلیس به ایران و نقل‌‏وانتقال گسترده‌‏ی نظامی را هموار نمود.

تاریخچه راه ‌آهن سراسری ایران

ساخت پل ورسک
تصویری قدیمی از ساخت پل ورسک

تفکر درباره‌‏ی ایجاد راه آهن در ایران از سال ۱۸۲۵ میلادی شروع شد. در واقع از زمان صدارت اميركبير شهرت راه‌ آهن به ايران رسید. دولت وقت تلاش می‌کرد اين فناوری جدید را به دست آورد؛ اما در عین حال با سه مشكل اساسی مواجه بود:

مشكل اول: دولت روسيه‌‏ی تزاری

روسیه نمی‌خواست انگليسی‏‌ها به‌‏وسیله‌‏ی راه‌ آهن سراسری ایران به مرزهای روسيه برسند. بنابراین، با احداث راه آهن در ایران مخالفت می‏‌کرد.

مشكل دوم: دولت انگلستان

انگلیسی‌‏ها معتقد بودند با ساخت راه آهن در ایران، روس‌ها می‌‏توانند نيروهای خود را به خليج‌فارس و سپس به مرز هندوستان برسانند. بنابراین با احداث راه آهن در ایران مخالفت می‏‌کردند.

مشكل سوم: کمبود پول و خالی‌‏بودن خزانه‏‌ی دولت وقت

ساخت راه‌ آهن بودجه‌‏ی گزافی را طلب می‌‏کرد و دولت وقت ايران منابع مالی در اختيار نداشت.

اولین راه آهن ایران

نام راه آهن ایران با نام رضاشاه پهلوی گره خورده است؛ اما او اولین فردی نبود که راه آهن را به ایران آورد. پیشینه‌ی احداث و بهره‌برداری موفق اولین راه‌ آهن در ایران به سال ۱۸۴۸ میلادی می‌‏رسد. در این سال، فردی روس و ‏گرج‌‏تبار، خط راه آهن از رشت به بندر پیربازار و بندر انزلی کشید. بقایای این مسیر هنوز در مسیر رشت به پیربازار دیده می‌‏شود. دوازده کیلومتر از این مسیر تا اواسط دوره‏‌ی پهلوی اول همچنان استفاده می‌شد.

کشیدن راه آهن در ایران محل دعوای روس و انگلیس بود. آن‌‏ها در راه ساخت راه‌آهن توسط دربار قاجار سنگ‌اندازی می‌کردند. در این میان، ناصرالدین شاه برای راه‌‏اندازی خط راه آهن در ایران، حتی دست به دامان آلمانی‌ها گشت؛ اما بازهم موفق نشد.

بالاخره شرکتی فرانسوی، خط ریلی از تهران به شهر ری کشید که به آن «ماشین دودی» می‌گفتند. اغلب مسافران ماشین دودی افرادی بودند که می‌خواستند به زیارت شاه عبدالعظیم در شهر ری بروند. جعفر شهری در کتاب «طهران قدیم» به خاطرات و مخاطرات سفر با این لوکوموتیو شهری پرداخته است، این‌که گاه مسافران ماشین دودی موردحمله‌ی باجگیران و اوباش قرار می‌گرفتند.

در سال‏‌های بعد هم در مسیر بوشهر برازجان و تبریز به جلفا و نیز میرجاوه به زاهدان راه آهن کشیده شد؛ اما تا سال 1306، آرزوی ایجاد راه ‌آهن سراسری ایران محقق نگشت.

روسیه چنان از احداث راه ‌آهن در ایران بیمناک بود که شرط پرداخت وام به پادشاهان قاجار را نساختن راه آهن در ایران قرار می‏‌داد؛ ازاین‌رو، ناصرالدین شاه در سال 1269 خورشیدی پیمانی با روسیه‌ی تزاری امضا کرد که تا ده سال خط ریلی نسازد. مظفرالدین شاه نیز درازای شصت میلیون فرانک روسی این قرارداد را برای ده سال دیگر تمدید کرد و بدین ترتیب وقفه‌ای طولانی در ایجاد این زیرساخت مهم ترابری ایجاد شد.

لایحه‏‌ی ساخت راه آهن سراسری ایران به‌‏صورت مدرن در سال ۱۳۰۵ خورشیدی تصویب گردید. یک سال بعد، اولین ساختمان راه ‌آهن سراسری در تهران ساخته شد. از همان وقت، مهندسان آلمانی ساخت ساختمان راه ‌آهن را از سه نقطه‏‌ی جنوب و مرکز و شمال آغاز کردند. هزینه‌ی ساخت راه ‌آهن با انحصاری‏‌کردن قند و شکر و چای و از محل مالیات این سه کالا تأمین می‌شد.

در زمان حکومت نازی‏‌ها، کشور آلمان برای ساخت راه‌ آهن سراسری ایران بسیار کمک کرد. هیتلر به کمک کشور ایران آمد؛ چون به خطوط راه ‌آهن ایران هنگام حمله به شوروی نیاز داشت. بعد‌ها در زمان جنگ جهانی دوم، متفقین از این ایستگاه‌‏ها برای روسیه سلاح ارسال کردند.

اولین کمپانی که در امر نقشه‌برداری ساختمان راه ‌آهن سراسری ایران نماینده فرستاد، کمپانی یولن از آمریکا بود.

در سال ۱۳۱۲ خورشیدی، ایران قراردادی با شرکت دانمارکی کمپساکس به امضا رساند. کمپساکس در آن زمان مشغول ساخت‌‏وساز راه ‌آهن در ترکیه بود. مهندسان این شرکت، بر عملیات هرکدام از بخش‌‏ها نظارت می‌کردند. درنهایت، راه آهن سراسری ایران در سال ۱۳۱۷ خورشیدی افتتاح شد.

راه ‌آهن ایران، با مشارکت مهندسان مشاور آمریکایی، آلمانی، بلژیکی، ایتالیایی، سوئدی، چکسلواکی و سوئیسی ساخته شد. فولاد و سیمان لازم از شوروی و ریل از استرالیا، بلژیک، آلمان و آمریکا و دیگر وسایل از ژاپن و یوگوسلاوی تهیه شد.

ایستگاه‌های راه آهن سراسری ایران در زمان تأسیس

در ابتدای تأسیس مسیر ریلی ایران، این ایستگاه‌‏ها ساخته و راه‌‏اندازی شدند:

  • ایستگاه راه ‌آهن بندر امام خمینی (بندر شاهپور)
  • ایستگاه راه‌ آهن اهواز
  • ایستگاه راه ‌آهن اندیمشک
  • ایستگاه راه ‌آهن دورود
  • ایستگاه راه ‌آهن سمیه (فرعی)
  • ایستگاه راه‌ آهن اراک
  • ایستگاه راه ‌آهن قم
  • ایستگاه راه ‌آهن تهران
  • ایستگاه راه‌ آهن گرمسار
  • ایستگاه راه ‌آهن ساری
  • ایستگاه راه‌ آهن بندر ترکمن (بندر شاه)

مسیرهای بعد از ساخت راه ‌آهن سراسری

بعد از پایان تقریبی ساخت راه‌ آهن سراسری، ساخت خطوط راه آهن دیگری نیز در کشور آغاز شد؛ برای نمونه می‏‌توان به خط آهن گرمسار به مشهد اشاره کرد که ساخت آن به سال‏‌های پایانی راه آهن سراسری برمی‏‌گردد.

ساخت و ریل‌‏گذاری این خط تا ایستگاه شاهرود در سال ۱۳۲۰ به پایان رسید؛ اما روشن‏‌شدن شعله‌های جنگ جهانی اول، تکمیل آن را برای مدتی متوقف کرد. پس از پایان جنگ، ادامه‏‌ی کار از سر گرفته شد و در سال ۱۳۳۵ به‌‏طور کامل اجرا گردید.

خط آهن تهران‏ به تبریز نیز پس از راه آهن سراسری در ایران ساخته شد. ساخت این خط از سال ۱۳۱۷ در تهران آغاز و تا سال ۱۳۲۱ ریل‏‌گذاری آن تا میانه به اتمام رسید. اما ساخت آن نیز با شروع جنگ متوقف شد. بعد از جنگ، ریل‌‏گذاری از شهر میانه از سر گرفته و در سال ۱۳۳۵ افتتاح شد.

راه آهن قم به ‏یزد نیز از دیگر خطوط راه آهن است که در سال‏‌های دهه‌‏ی ۱۳۲۰ شمسی در ایران احداث شد. ساخت این خط آهن نیز مانند سایر خطوط در سال ۱۳۱۷ آغاز گردید؛ اما مانند بقیه‌ی خطوط، در دوره‌ی جنگ نیمه‌‏کاره رها شد.

بعد از جنگ جهانی و در سال 1326 ریل‌گذاری بین تهران و قم آغاز شد و در 1328 پایان یافت. در دوره‌ی پهلوی دوم نیز ریل‌گذاری‌ها ادامه یافت و ده‌ها خط راه آهن، بخش‌‏های مختلف کشور را به هم وصل کردند.

راه آهن ایران بعد از انقلاب سال ۱۳۵۷

پس از انقلاب نیز ساخت و توسعه‌ی خط‏‌های ریلی کشور ادامه ‌یافت. بخشی از فعالیت‌‏های صورت‏‌گرفته بعد از انقلاب در راستای گسترش این خطوط بدین شرح است:

  • اسفند ۱۳۶۹: انتقال راه آهن از سیستم دولتی به شرکت سهامی خاص
  • اسفند ۱۳۷۳: افتتاح و آغاز بهره‌‏برداری از خط بافق به ‏بندرعباس
  • شهریور ۱۳۷۴: افتتاح و بهره‌‏برداری از خط دوم دامغان‏ به شاهرود
  • اردیبهشت ۱۳۷۵: افتتاح و بهره‌‏برداری از خط مشهد به سرخس
  • اسفند ۱۳۷۹: افتتاح ۱۵۰ کیلومتر از خط دوم تهران به ‏مشهد
  • خرداد ۱۳۸۱: افتتاح دو‌خطه‏‌ی تهران به ‏مشهد به‏‌طور کامل
  • دی ۱۳۸۳: افتتاح راه آهن بم به ‏کرمان
  • تیر۱۳۸۷: افتتاح قطعه‏‌ی اول پروژه‌‏ی راه آهن اصفهان‏ به شیراز
  • خرداد ۱۳۸۸: افتتاح راه آهن شیراز به اصفهان
  • اردیبهشت ۱۳۸۹: راه‌‏اندازی نخستین ریل‏‌باس ارم مسیر اندیمشک به اهواز و اهواز به بندرعباس
  • مرداد ۱۳۸۹: راه‌‏اندازی سومین ریل‏باس ارم مسیر گرگان به پل‌سفید

طول خطوط راه آهن سراسری ایران

ایستگاه راه آهن سوادکوه
نمایی از ایستگاه راه آهن سوادکوه

تا آخر پاییز ۱۳۹۸ طول خطوط راه آهن سراسری ایران بدین شرح بوده است:

  • طول خطوط اصلی: ۱۱۰۶۱ کیلومتر (سال ۱۳۹۶، کیلومتر با عرض ریل پهن)
  • طول خطوط فرعی (تجاری صنعتی و مانوری): ۳۰۱۷ کیلومتر
  • طول خطوط برقی (جلفا به تبریز): ۱۴۸ کیلومتر
  • طول خطوط دوم (دوخطه): ۲۰۴۰٫۵ کیلومتر
  • طول خطوط مانوری: ۱۹۵۷ کیلومتر
  • طول خطوط صنعتی تجاری: ۱۰۵۹ کیلومتر

جمع کل خطوط، با احتساب خطوط فرعی و ایستگاه‌ها و مانوری‌ها، ۱۴۰۷۸ کیلومتر در پایان سال 1396 خورشیدی است.

ویژگی‌های راه آهن سراسری ایران

آمار زیر معرف مشخصه‌های راه آهن ایران تا آخر پاییز ۱۳۹۸ است:

  • تعداد تونل: ۱۰۵ عدد
  • طول تونل‏‌ها: ۱۲۰ کیلومتر
  • طولانی‌‏ترین تونل: ۳هزار متر
  • تعداد پل: ۳۵۰ دهانه
  • طولانی‌‏ترین پل :۷۵۰ متر
  • تعداد ایستگاه قطار : ۴۹۷ عدد
  • بلندترین ارتفاع: ۲۵۰۰ متر
  • پایین‏‌ترین ارتفاع: ۲۰- متر

ایستگاه‌های بین‌المللی راه آهن سراسری ایران

براساس اطلاعاتی که تا آخر پاییز ۱۳۹۸ گردآوری شده است، ایستگاه‌های بین‌المللی راه آهن سراسری ایران عبارت‌‏اند از: اهواز، سهلان، تبریز، جلفا، نیک‌پسندی، مهرآباد، تهران، اصفهان، بندرعباس، سرخس، و منهد (از مرز رازی).

پل‌های شاخص راه آهن سراسری ایران

پل ورسک راه آهن سراسری ایران
پل ورسک

پل ورسک را مهندسان اتریشی در مسیر راه ‌آهن شمال به جنوب ساخته‌اند. این پل در ارتفاع ۱۱۰متری از ته دره، با دهانه‌‏ای ۶۶متری و با وسایلی ابتدایی ساخته شد. پل ورسک دو کوه عظیم و سخت‌گذر عباس‌آباد را به هم متصل می‌کند. از شگفتی‌های ساخت پل ورسک استفاده‌‏نکردن از هر گونه سازه‌‏ی فلزی است.

در همان زمان احداث مسیر ریلی ایران، در مسیر راه ‌آهن ایران و ترکیه و در نزدیکی خوی، پلی به نام «پل قطور» ساخته شده ‌است. عملیات ساخت این پل در سال ۱۳۴۹ خورشیدی به اتمام رسید. این پل از نوع زیرقوسی است و طول آن ۴۴۸ متر، طول ارک فلزی آن ۲۲۳ متر و ارتفاع آن از سطح رودخانه‏‌ی قطور بیش از ۱۱۸ متر است.

پل قطور راه آهن سراسری ایران
پل قطور

«پل سیاه» بر رود کارون در شهر اهواز، یکی دیگر از پل‏‌های شاخص این مسیر ریلی است. این پل با ۱۰۵۰ متر طول و ۶ متر عرض، خط‌آهن بندر امام خمینی را به راه آهن سراسری خرمشهر-تهران-شمال و نیز به ساحل خلیج‌فارس وصل می‌‏کند. اکنون این پل طولانی‏‌ترین و بزرگ‏ترین پل راه آهن سراسری ایران است.

پل سیاه اهواز راه آهن سراسری ایران
پل سیاه

میراث صنعتی راه آهن سراسری ایران

در اوایل پاییز سال ۱۳۹۸ خورشیدی، ارزیابان ایکوموس برای بازدید میدانی از وضعیت پرونده‏‌ی میراث صنعتی راه آهن به ایران سفر کردند. در این بازدید، ریل‏‌های راه آهن، موزه‌ها، ایستگاه‌ها، تونل‌ها، پل‌ها، خط ‌آهن و میراث ‌فرهنگی و طبیعی واقع در کریدور راه ‌آهن بررسی شدند.

به‌‏این‌‏ترتیب، پرونده‌‏ی این میراث صنعتی در فهرست آثار جهانی یونسکو ارائه شد و در سال ۲۰۲۱ میلادی (۱۴۰۰ خورشیدی) به ثبت جهانی رسید. ایران معتقد بود راه آهن سراسری ایران ارزش جهانی‌‏شدن را دارد و می‏‌تواند به‏‌عنوان میراث صنعتی ایران به ثبت برسد؛ یونسکو نیز بر این ادعا صحه گذاشت.

حاصل سخن

راه آهن سراسری ایران، موافقان و مخالفان بسیاری در زمان ساختش داشت. این راه آهن پیشرفت بزرگی برای کشور ایران محسوب می‏‌شد؛ اما در دوران خاصی عامل تسریع‌‏کننده‌‏ی اشغال کشور و گسترش هرج‌‏ومرج بین‌‏المللی محسوب می‌‏شد. میراث صنعتی راه آهن در ایران، نمادی از جهت‌‏گیری‌‏های سیاسی دوران‌های مختلف است.

خطوط ریلی راه آهن در ایران یکی از امن‏‌ترین و ارزان‌‏ترین راه‌‏های سفر است. این خطوط از مسیرهای متنوعی می‌‏گذرند و خدمات‌شان را با کیفیت‏‌های گوناگونی به مسافران عرضه می‌کنند. جاذبه‏‌های طبیعی بر سر راه این مسیر در ایران، بسیاری از گردشگران را به انتخاب این وسیله‏‌ی حمل‏‌ونقل راغب می‏‌کند.

پرسش‌های متداول درباره‌ی راه آهن سراسری ایران

اگر پاسخ پرسش‌هایتان در بین این سؤال‌ها نبود، می‌‏توانید از طریق بخش دیدگاه‌ها، آن‌ها را با ما در میان بگذارید تا در اسرع وقت به آن‌ها پاسخ دهیم.

راه آهن سراسری ایران چه زمانی احداث شد؟

در دوران قاجار ۲۳۰ کیلومتر راه آهن در ایران احداث شد؛ ولی کار اصلی راه‌اندازی و بهره‌برداری راه آهن سراسری ایران در زمان پهلوی اول، رضاشاه انجام شد.

چرا طرح اولیه‏‌ی راه آهن جنوب به شمال از هیچ شهر اصلی غیر از تهران عبور نمی‌کرد؟

با تصویب نمایندگان مجلس و برای جلوگیری از کاربرد نظامی، تصمیم بر این شد که راه آهن در مسیر طی‏‌شده، از هیچ شهری عبور نکند.

آیا در دوره‏‌ی قاجار هم تلاشی برای ساخت راه آهن شده بود؟

در سال ۱۸۴۸ میلادی و در دوره‌‏ی حکومت قاجار تلاش‌هایی برای ساخت راه آهن شد؛ ازجمله ساخت موفقیت‌‏آمیز نخستین مسیر ریلی از رشت به بندر پیربازار و بندر انزلی که اولین مسیر ریلی ایران محسوب می‏‌شود؛ اما به‌‏دلیل اعمال نفوذ و نظر منفی دولت‌های روس و انگلیس، این تلاش‌‏ها به نتیجه نرسید.

دلیل شهرت پل ورسک چیست؟

این پل یکی از مهم‌ترین آثار فنی‏‌مهندسی شمال کشور به حساب می‌آید. یکی از دلایل شهرت پل ورسک این است که در ساخت آن از سازه‌‏ی فلزی استفاده نشده است.

راه آهن سراسری ایران چه بندرهایی را در شمال و جنوب کشور به هم متصل می‌کند؟

بندر ترکمن در کنار دریای خزر را به بندر امام‌خمینی در ساحل خلیج‌فارس متصل می‌کند.

سازنده‌ی پل ورسک چه کسی است؟

شرکت دانمارکی کامپساکس عهده‌دار ساخت پل ورسک بود. طراح این پل زیبا مهندسی اتریشی به نام «لادیسلاوس فون رابسویچ» است.

طول راه آهن ایران درحال‏‌حاضر چند کیلومتر است؟

طول خط راه آهن ایران تا پایان سال ۱۳۹6، حدود ۱۴۰۷۸ کیلومتر بود و درحال‏‌حاضر، پروژه‌هایی با هدف گسترش این خط در دست اقدام است.

هدف رضاشاه از ایجاد راه آهن سراسری در ایران چه بود؟

رضاشاه هم به‌دلیل تمرکزگرایی و تمایل به دسترسی آسان به نقاط مختلف کشور، خواهان برقراری راه‌آهن بود؛ هرچند راه‌ آهن در ابتدا، بیش از آن‌که در خدمت ایران باشد، کاربرد نظامی داشت.

اشتراک گذاری
دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

قبلی
عمارت شاپوری شیراز، حس متفاوت حضور در یک بنای ایرانی
بعدی
معماری مدهوش کننده مسجد حکیم اصفهان
نوشته‌های مشابه
مسابقه ایران شناسی ماهانه دستی بر ایران