Banner

تاریخ علویان در ایران پس از اسلام (سال 828 میلادی)

جاهای دیدنی همدان؛ گنبد علویان
گنبد علویان؛ از جاذبه های گردشگری همدان
جاهای دیدنی همدان؛ گنبد علویان
گنبد علویان؛ یکی از بناهای به جای مانده از دوران علویان

همان‏‌طور که از نام این سلسله برمی‌‏آید، «علویان» به پیروان علی، اولین امام شیعیان اطلاق می‏‌شود. با مطالعه خلاصه تاریخ ایران متوجه می‌شوید آن‏‌ها گروهی از شیعیان بودند که از رهبر خود، حسن ابن زید، پیروی می‏‌کردند. به همین دلیل نام دیگر آن‏‌ها زیدیان است. آن‏‌ها طرف‏دار امامان و مخالف نظام خلافت بودند؛ به همین دلیل به غضب حاکمان عباسی گرفتار می‌شدند.

علویان در دوران ایران پس از اسلام، به ایرانیان اصرار می‌‏کردند مکتب آن‏‌ها را بپذیرند، مکتبی که علیه حاکمان بغداد بود. ازاین‌رو، حتی برخی از افرادی که به باورهای ایران باستان اعتقاد داشتند، مجذوب آن‏‌ها شده بودند. این امر خلفای بغداد را نگران کرده بود.

نقشه‌ی ایران در دوران علویان

تاریخ علویان در ایران پس از اسلام
نقشه دوران علویان

شروع تاریخ علویان از طبرستان

در آن روزگار، طبرستان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی‌‏اش، دسترسی سختی داشت و تقریباً از مناطق همسایه‌ی خود تأثیر نمی‌گرفت. کوه‏‌های سخت‌گذر و رودهای متعدد و زمین‏‌های باتلاقی و جنگلی، نفوذ به طبرستان را سخت می‌کرد. سرزمین طبرستان از شمال نیز با دریا محصور بود و ناآشنایی مردم آن زمان با فنون دریانوردی باعث می‌شد که حمله‌ای از طرف دریا طبرستان را تهدید نکند. مردمان طبرستان نیز ورزیده و جنگاور بودند و برای حفاظت از خویش دژهای فراوانی ساخته بودند.

همین عوامل موجب انزوای سیاسی و استقلال نسبی طبرستان در آن روزگار شده بود.

اهالی طبرستان روی خوشی به حکومت اعراب و خلفا نشان نداده بودند و در طول سال‏‌های اشغال ایران به‌‏وسیله‌ی اعراب، اهالی دیلم و طبرستان در برابرشان سر تسلیم فرود نیاوردند.

طبیعت سخت و نفوذناپذیر و داشتن دشمن مشترک (حکومت عباسی) با دیلمیان، علویان را به سمت طبرستان کشاند و این آغازی بر تاریخ علویان در ایران بود.

تشکیل حکومت علویان

بعد از آنکه حسن ابن زید از ری به منطقه‏‌ی طبرستان رفت، مردم محلی و دیلمیان اتحاد خود را با او اعلام کردند و حمایت مالی خود را از او آغاز نمودند. درنتیجه، او توانست کارزار مذهبی خود را با آرامش فکری برپا کند و تاریخ علویان را وارد مرحله‌ی تازه‌ای نماید.

علویان بعد از مدت‏‌ها درگیری پراکنده با خلفای عباسی توانستند حکومتی دینی بنا کنند که کاملاً با حکومت عباسیان تفاوت داشت. به‌‏دلیل آنکه حسن ابن زید رهبر علویان بود، آنان را در تاریخ به‌‏نام «زیدیان» نیز می‌شناسند.

تاریخ علویان در جنوب دریای کاسپین

حسن ابن زید تلاش برای حذف عوامل عباسیان از هر موقعیت و منصبی در منطقه را آغاز کرد. از آن جایی که نظام خلیفه‌ای آن‏‌ها را چندان جدی نمی‌‏گرفت، موفق شدند تعداد و قدرتشان را در طبرستان و رویان، در جنوب دریای کاسپین، افزایش دهند.

در آن زمان، طاهریان «ساری» را به پایتختی برگزیده بودند. حسن ابن زید که لقب «داعی کبیر» داشت، نمایندگانی به نقاط مختلف طبرستان فرستاد تا مردم را علیه طاهریان بشوراند. درنهایت، جنگی بین سپاه طاهریان و علویان درگرفت و در آن جنگ علویان پیروز شدند. محمد علوی، سر محمد اخشید، فرمانده‌ی طاهریان را از تن جدا کرد و برای داعی کبیر فرستاد.

سراسر دوره‌ی حکومت داعی کبیر در جنگ با سامانیان و طاهریان گذشت. بارها مناطقی از طبرستان و گرگان میان این حکومت‏‌ها دست‌به‌دست شد و درنهایت، رهبر علویان، حسن ابن زید، توسط طاهریان شکست خورد و به دیلم گریخت. او در آنجا آموزش‌‏های خود را ادامه داد و توانست بعد از مدت کوتاهی دوباره طبرستان و گرگان را بگیرد. حتی یعقوب لیث نیز نتوانست این مناطق را از علویان پس بگیرد.

علویان جدی گرفته شدند

در آن زمان، پرچم‌های استقلال در هر جایی از حکومت عباسی برافراشته می‌شد و باعث آشفتگی سیاسی حکومت عباسی شده بود. عباسیان زمانی قیام علویان را جدی گرفتند که آن‏‌ها قصد تصرف خراسان را داشتند.

تاریخ علویان در ایران گواهی می‌دهد که آن‌ها در رسیدن به این هدف موفق نبودند و سامانیان این منطقه را گرفتند. در پی آن، اقوام گیل و دیلم مدتی در برابر تأثیر سامانیان مقاومت کردند. در قلب آن جنبش‏‌ها، احساسات پر از اشتیاق ضدخلیفه‏‌ای و تمایل به طرف‏داری از امامت حس می‏‌شد.

جانشینان حسن بن زید و افول تاریخ علویان

حسن ابن زید یا داعی کبیر در سال ۸۸۳ میلادی (۲۷۰ قمری) درگذشت و برادرش محمد ابن زید با لقب «داعی صغیر» جانشینش شد. داعی صغیر هفده سال بر طبرستان حکومت کرد و بالاخره به‌‏دست سامانیان کشته شد. بعد از مرگ، سر او را به بخارا و مرو و پیکرش را به گرگان فرستادند.

با مرگ داعی صغیر، قدرت و انسجام از حکومت علویان رخت بر بست و شیرازه‌اش از هم پاشید. گروهی از علویان در بخش‌هایی از شمال ایران حکومت را به دست گرفتند؛ اما ظهور آل‌زیار و بعدها آل‌بویه، مجال قدرت‌نمایی به آن‏‌ها نداد. البته عالمان دینی و بزرگان علوی در گیل و دیلم و طبرستان صاحب احترام و نفوذ بودند و ارتباط صمیمانه‌ای با حکام داشتند و گاه با آن‏‌ها به‏‌عنوان رهبران دینی و سیاسی بیعت صورت می‌گرفت.

تأثیر علویان بر جنبش‌های بعدی

علویان در گسترش اسلام و تشیع در منطقه‌ی جنوب دریای کاسپین نقش به‌‏سزایی داشتند. ناصر اطروش یکی از علما و فرمانروایان علوی بود که در راه گسترش اسلام تلاش بسیار کرد و بسیاری از مردم گیلان را به این دین راهنمایی نمود. از او کتاب‏‌های فقهی بسیاری به جا مانده است.

علویان منطقه‌ی شمال ایران را به مرکزی برای شیعیان تبدیل کردند و راه را برای حکومت‏‌های شیعه‌ی دیگر، مانند آل‌بویه و جنبش اسماعیلیه هموار نمودند. در تاریخ علویان ذکر شده است که قرن‌ها بعد، آن‌ها در یمن قدرت را به دست گرفتند و نقش واسطه میان یمن و مصر را ایفا کردند.

تلاش‌های ایرانیان

از آغاز حکومت طاهریان تا پایان حکومت علویان در طبرستان، ایرانیان هرگز با بی‌‏تفاوتی در برابر خلفای عباسی سکوت نکردند. آن‏‌ها به هر طریق ممکن مقاومت کردند. عناصر قومی و مذهبی را باهم تلفیق کردند و به شکل‏‌گیری فرهنگ و معارف اسلامی در مقیاسی درخورتوجه و به‌‏شیوه‌‏ای چشمگیر کمک کردند.

تاریخ علویان نشان می‌‏دهد که ایرانیان نقش مهمی در پیشرفت زمینه‌‏های مطالعات مذهبی داشته‌‏اند، مطالعاتی مانند تفسیر قرآن، فلسفه، پزشکی، ریاضیات و ستاره‌‏شناسی. دستاوردهای فرهنگی ایرانیان در این دوره چشمگیر بوده است. البته، آن‏‌ها باید کتاب‏‌های خود را به زبان عربی می‌‏نوشتند؛ زیرا زبان فاخر آن دوران بود، زبانی که حاکمان عرب بغداد آن را الزام می‏‌کردند.

پرسش‌های متداول درباره تاریخ علویان

اگر پاسخ پرسش خود در مورد تاریخ علویان را در اینجا پیدا نکردید، در بخش دیدگاه‌های زیر این پست برای ما کامنت بگذارید و سوالتان را بپرسید. ما حتما به آن پاسخ خواهیم داد.

تاریخ علویان شامل چه دوره‌ای می‌شد؟

علویان در فاصله‌ی سال‌های ۸۶۴ تا ۹۲۸ میلادی در طبرستان و گیلان حکمرانی کردند.

آیا علویان ریشه و تبار ایرانی داشتند؟

خیر. علویان از ساداتی بودند که به ایران مهاجرت کردند و نسب خود را به علی بن ابیطالب می‌رساندند.

مرکز اصلی حکومت علویان کجا بود؟

علویان بیشتر در جنوب دریای کاسپین و طبرستان فعالیت می‌کردند.

چرا علویان به نام زیدیان نیز مشهورند؟

چون پایه‌گذار حکومت علویان، فردی به‌‏نام «حسن ابن زید» بود و علویان پیرو مکتب زیدیه نیز بودند.

اشتراک گذاری
دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

قبلی
طرح های قالی ایرانی
بعدی
بازدیدی از آرامگاه سلطانیه، میراث جهانی بشر
نوشته‌های مشابه
مسابقه ایران شناسی ماهانه دستی بر ایران