جاذبه های گردشگری

حفر قنات (کاریز) در ایران

نمای هوایی قنات کاریز حفر شده

قنات (کاریز) یک فناوری باستانی برای تامین آب است که به عنوان میراث فرهنگی ملموس ایرانی، در فهرست یونسکو ثبت شده است. حفر قنات را می توان به عنوان بزرگترین مشارکت ایرانیان در علم آبرسانی، توصیف کرد. این سیستم باید حداقل 5000 سال پیش در ایران راه اندازی شده باشد. سیستم کاریز معمولا در مرکز به سمت شرق و جنوب شرقی ایران یافت می شود.

برخی نمونه های باستانی تامین آب در ایران عبارتند از: قنات قدیمی زواره که قدمت آن به 5000 سال پیش بر می گردد، قنات گناباد با عمق 350 متری و قدمت 2500 ساله عمیق ترین قنات ایران است، مجرای آب 40 کیلومتری تاسیسات تصفیه آب چغازنبیل که قدمت آن حداقل به 3250 سال پیش بر می گردد و شبکه توزیع آب هزار ساله روستای میلان که در شرق استان آذربایجان واقع شده است.

بنابراین از دوران باستان، تامین و بازیابی آب برای نوشیدن، آبیاری، شستشو و غیره، مسئله حیاتی ای برای بقا بوده است. به همین دلیل است که آن همه قنات، آب انبار، یخچال، آسیاب آبی، سدهای آب، پل ها و سدهای انحرافی ساخته شده اند.

حفر قنات یک تاسیسات یا روش معدنی است که در آن، از کانال ها یا راه آب برای استخراج آب از عمیق زمین و انتقال آن به سطح استفاده می کنند. در حقیقت، آب به کمک جریان گرانش زمین از مادرچاه (یعنی جایی که آب در آن تراوش می کند) به درون کانال و به خروجی سطح زمین یا کانال آبیاری منتقل می شود. این کار به وسیله تونلی با شیب ملایم انجام می شود.

روش حفر قنات

داخل چاه قنات

اولین گام برای ساخت یک قنات، حفر چاه گمانه است که با هدف اثبات وجود آب و تعیین عمق سطح ایستایی صورت می گیرد. زمانی که چاه گمانه حفر شد و به آب رسیدند باید تعیین کنند که آیا چشمه، جریان پایداری از آب را در یک لایه نفوذناپذیر برقرار می سازد یا نه. اگر جواب مثبت باشد باید ترازکشی و شیب قنات انجام شود. این گمانه به چاه مادر تبدیل می شود.

راه آب نباید شیب زیادی داشته باشد. زیرا در این صورت آب با سرعت بالایی جاری می شود و باعث فرسایش دیوارها می شود و در نتیجه تونل فرو می ریزد. کار حفر قنات معمولا از مظهر قنات آغاز می شود، یعنی از جایی که آب به سطح زمین می آید. با استفاده از بیل و کلنگ، از مظهر به سمت مادر چاه، تونلی حفر می کنند. گاهی اوقات، ساخت قنات را همزمان از هر دو انتهای آن آغاز می کنند.

چاه های عمودی را معمولا در فواصل 20-35 متری از هم، از سطح زمین حفر می کنند تا به تونل منتهی شود. گاهی هم اول چاه ها را حفر می کنند و در نهایت با کندن تونل، چاه ها را به هم وصل می کنند. پوشش گلی یا سنگی در قسمت بالایی چاه ها، آن ها را مستحکم تر می کند.

خاک حفر شده را به کمک چرخ چاه، در یک سطل، به سطح زمین منتقل می کنند. اگر چاه خیلی عمیق باشد، در نیمه راه در یک جای مناسب یک چرخ چاه دیگر هم نصب می کنند. معمولا، روی سطح زمین و دور تا دور چاه، حلقه ای از خاک جمع می شود. اگر از آسمان به یک قنات نگاه کنید مجموعه ای از چاه ها را خواهید دید که شبیه به خطی از دهانه های کوچک است.

شیب یک قنات با استفاده از تراز معلق بین دو طناب هر کدام به طول نُه متر، تعیین می شود. شیب یک قنات با طول کم، از 1:1000 تا 1:1500 متغیر است، اما شیب یک قنات طولانی، تقریبا صفر است.

در بعضی موارد زمانی که نیاز باشد شیب مسیر قنات تندتر باشد. آن ها معمولا خط مسیریابی را در یک نقطه تخریب می کنند و می گذارند که آب به سطح پایین تری از سطح اصلی خود برسد. بنابراین یک آبشار زیرزمینی ایجاد می شود. با آگاهی از انرژی آب در چنین نقاطی، مردم آسیاب های آبی می سازند تا از آب برای اهداف دیگری مانند آسیاب کردن غلات استفاده نمایند.

میزان آبدهی قنات های حفر شده

نگهداری قنات حفر شده

باید توجه داشت که میزان آبدهی قنات با توجه به ویژگی های آب زیرزمینی و ماهیت خاک و فصل، متغیر است. قنات هایی که روی یک سفره آب دائمی ایجاد شده اند، معمولا جریان آب ثابتی در تمام طول سال دارند. اما اگر روی یک منبع آب زیرزمینی پایدار قرار نداشته باشد و یا خاک آن متخلخل باشد، ممکن است در تابستان یا در یک سال خشک، جریان آن تقریبا به صفر کاهش یابد.

آبدهی برخی قناتها ممکن است به 1750 لیتر در دقیقه برسد، اما اکثر سیستم های قنات بسیار کمتر از این مقدار، یعنی چیزی حدود 15 لیتر در دقیقه، آبدهی دارند.

نگهداری از قنات های حفر شده

مسیرهای قنات باید به طور مرتب، لایروبی و تعمیر شوند. آنها در معرض تخریب یا خسارت دیدن در اثر سیل های ناگهانی هستند. به منظور جلوگیری از پر شدن چاه ها با شن و ماسه، دهانه ها را با تخته سنگ یا وسائل دیگری می پوشانند.

افرادی که در حفر قنات و نگهداری از این سیستم نقش دارند، مقنی نامیده می شوند. آن ها برای انجام این کارهای پرزحمت، سختی های زیادی را تحمل می کنند.

مقنی ها، به منظور بررسی تهویه زیرزمین، لامپ هایی که سوختشان روغن کرچک است را به آنجا می برند. اگر هوا نتواند شعله را روشن نگه دارد، چاه دیگری حفر می شود. آنها رسوبات ته نشین شده توسط مواد معدنی در کف آبراهه را پاکسازی می کنند. هر نوع خسارتی که به چاه وارد شود، جز با حضور این افراد خبره، قابل تعمیر نیست به این معنی که آب در قنات یا تاسیسات تامین آب آن، در دسترس نخواهد بود.

این خسارت ها می توانند ریزش سقف آب راه یا دیواره های چاه ها، انباشت رسوبات، ماسه یا گِل در کانال زیرزمینی، مسدود شدن آب راه ها و غیر باشند. شایان ذکر است که مقنی های یزد همیشه به خاطر مهارت های خود در کار حرفه ای بر روی قنات ها، مشهور بوده اند.

مالکیت و توزیع آب در سیستم های قنات

معمولا مالکیت زمینی که قنات در آن ساخته شده است، به افراد مختلفی تعلق دارد.در نتیجه، آب قنات خرید و فروش می شود. برخی صاحبان زمین، مسیر قنات را در زمین های خود (به طور جزئی و یا گاهی به طور کامل) به جامعه ای وقف می کنند که در آن زندگی می کنند.

توزیع آب قنات بر اساس زمان تعیین شده توسط مصرف کنندگان از طریق نمایندگانشان صورت می گیرد. اگر آبدهی قنات به طور قابل توجهی بالا باشد و کاربران آن نیز زیاد باشند توزیع آن باید زیر نظر یک مقام قابل اعتماد و شناخته شده انجام شود که میراب نامیده می شود. میراب کسی است که توسط دولت یا سهامداران انتخاب می شود و حقوق مشخصی به وی پرداخت می شود.

اهمیت سیستم های قنات

بدون حفر قنات، بسیاری از سکونتگاه های بشر، هرگز شکل نمی گرفتند. همچنین هیچ واحه بزرگی وجود نداشت که بعدا به شهرهای بزرگی مانند همدان، قزوین، نیشابور، کرمان، یزد و شهرها و شهرک های کوچک دیگر تبدیل شود. در نتیجه، در مناطق ذکر شده هیچ زمین زیر کشتی هم نمی توانست وجود داشته باشد.

از دوران باستان، قوانینی در مورد چگونگی توزیع عادلانه آب بین روستاهای کوچک و بزرگ مختلف در مسیر قنات وجود داشته است. این قوانین تدوین شده بودند تا از هر گونه اختلاف نظر منتهی به بی نظمی، درگیری یا آشفتگی جلوگیری کنند.

با این حال، قنات هنوز هم دارای اهمیت است و در برخی موارد، تنها منبع تامین آب خانگی و آبیاری در بسیاری از مناطق ایران است. اما در مناطق پرجمعیت، قنات اهمیت خود را به عنوان منبع اصلی تامین آب از دست داده است.

در نهایت، قنات به  عنوان یک بخش اساسی و جدایی ناپذیر زندگی ایرانیان باستان، نقشی اساسی در شکل گیری بسیاری از جنبه های فرهنگ در جامعه داشته است.

رحمان محرابی

رحمان محرابی بنیانگذار و پژوهشگر اصلی وب سایت "دستی بر ایران" است. او با بیش از 20 سال سابقه در زمینه گردشگری و ایرانگردی، دانسته ها و تجربیاتش را در این وب سایت در اختیار علاقمندان می گذارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا