موسیقی ایرانی

موسیقی بخشی ‌های خراسان، ثبت شده در سازمان جهانی یونسکو

موسیقی بخشی های خراسان: نوازنده محلی

موسیقی بخشی ‌های خراسان به عنوان هویت فرهنگی مردم این منطقه شناخته می‌شود. شناخت این موسیقی و درک نوع آن برای پژوهشگران، گردشگران و دوست‌ داران موسیقی می‌تواند بسیار جذاب باشد. این موسیقی یک موقعیت بسیار جالب برای گردشگرانی است که می‌خواهند از هنر و فرهنگ ایران لذت ببرند.

خراسان، مهد موسیقی بخشی ‌های خراسان در ایران

در حال حاضر سه استان خراسان شمالی، خراسان جنوبی و خراسان رضوی در ایران وجود دارد. در گذشته، منطقه‌ای تاریخی در این جا قرار داشت که تا افغانستان امروزی، شرق ایران و بخش‌هایی از تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان گسترش یافته بود. این منطقه به خورشید شرق شهرت داشت.

خراسان که چندین حرم و آرامگاه منحصر به فرد چهره‌های برجسته و شاعران را در خود جای داده است، به یکی از مناطق بی نظیر با جاذبه‌های گردشگری تبدیل شده که طرفداران موسیقی اصیل ایرانی را به بازدید از خود فرا می‌خواند. از آن جایی که منطقه خراسان زادگاه این نوع موسیقی است، برخی آن را فلورانس ایران نامیده‌اند.

در میان ژانرهای مختلف موسیقی سنتی در این منطقه، موسیقی بخشی ‌های خراسان یکی از انواع موسیقی در دستگاه سنتی و مقام موسیقی ایرانی است. موسیقی بخشی ‌ها مانند سایر مقام‌های موسیقی فولکوریک، از زندگی مهاجران عشایر (با اصلیت کرد و ترک) و روستاییان ظهور یافته است. ارزش معنوی این موسیقی به قدری بالا بوده است که یونسکو آن را به عنوان یکی از انواع میراث فرهنگی غیر ملموس ایرانی به ثبت رسیده است.

آن چه که احساسی فراموش نشدنی در ذهن یک فرد باقی می‌گذارد، تجربه شنیدن چنین موسیقی‌ای به صورت حضوری در جایی است که نواخته می‌شود. بسیاری از شرکت در محافل ویژه لذت می‌برند، به خصوص زمانی که با استفاده از انواع مختلف چوب، آلات موسیقی ساخته می‌شود. این موسیقی با سبک خاص نوازنده و خواننده همراه است که وی با فریاد و فرازها و فرودها آواز می‌خواند و موسیقی را با بداهه‌سرایی همراه می‌کند. بسیاری از نوازندگان این ژانر موسیقی گاه آن قدر در موسیقی و آواز خود غرق می‌شوند که بدون آن که متوجه شوند تارهای سازشان، انگشتشان را بریده است، به آواز خود ادامه می‌دهند.

دوتار، نماد عشق در موسیقی بخشی ‌های خراسان

آن چه که این نوع موسیقی را از سایر موسیقی‌ها متمایز می‌کند، ساز آن یعنی دوتار است. همان طور که از نام این ساز پیداست، تنها دو تار برای نواختن دارد که نمادی از یک زوج (زن و مرد) است. نوازنده ملودی‌های (نواها) لذت بخشی را می‌سازد که در حافظه شنونده تا ابد می‌ماند. یکی از معروف‌ترین آوازهای موسیقی بخشی ‌های خراسان “نوایی” نام دارد. لحن این سبک موسیقی در دستگاه مقام موسیقی ایرانی شگفت‌انگیز است و باید حتماً آواز آن را بشنوید!

تاریخچه و مضامین موسیقی بخشی ‌های خراسان

موسیقی بخشی های خراسان: نوازنده خراسانی

تاریخچه و سازندگان این نوع موسیقی برای ما ناشناخته است. بر اساس برخی شواهد موجود، این موسیقی سنتی ایران از دوران باستان وجود داشته است و از استادان به شاگردان از طریق اجدادشان به دوران ما رسیده است.انتقال نسل به نسل این هنر را به طرز چشم‌گیری غنی کرده است و جایگاهی خاص به آن بخشیده است. در گذشته، خوانندگان موسیقی بخشی ‌های خراسان عموماً کشاورزان بودند. اصولاً این موسیقی توسط مردان و در زمان کار کردن آن‌ها در مزرعه یا در زمان استراحت به دلایل مختلف خوانده می‌شد و مضامین نظیر موارد زیر داشت:

  • داستان‌های مفصل،
  • حوادث و اتفاق‌ها،
  • پندهای اخلاقی،
  • دسترسی نداشتن به معشوقه،
  • گلایه در مورد رنج و غم،
  • حال و هوای عرفانی، و
  • دیگر عواطف و احساسات انسانی.

این سبک از آواز نوعی خوانندگی در نسخه‌های ترکی، کردی و خراسانی زبان فارسی است. بعدها، این سبک راه خود را در میان محافل خانوادگی، جشن‌ها و حتی برای درمان بیماران یافت. امروزه، وضعیت این موسیقی متفاوت است و به شکل نوعی موسیقی مقامی برای موقعیت‌ها و مراسم شاد تبدیل شده و جزو آثار فرهنگی ایران به حساب می‌آید. این روزها، افراد و گروه‌های موسیقی در همه سنین این نوع موسیقی را می‌خوانند. امروزه، گروه‌های معروفی که موسیقی بخشی ‌های خراسان را می‌نوازند به کنسرت‌های مختلف در سراسر دنیا دعوت می‌شوند تا این موسیقی را اجرا کنند. چنین نوازندگانی برای هنر منحصربه‌فرد و زیبای خود عناوین باارزشی را نیز به دست آورده‌اند.

برای نوازندگی و خوانندگی به شیوه بخشی چه چیزی لازم است؟

از دیدگاه خوانندگان و مردم خراسان، اگر کسی صرفاً به عنوان خواننده یا نوازنده بر اجرا تسلط داشته باشد، هنرمند بخشی محسوب نخواهد شد. برای تبدیل شدن به هنرمند واقعی موسیقی بخشی، باید تمامی مهارت‌های لازم برای ساخت دوتار، اجرای موسیقی، آواز خواندن، بداهه سرایی، قصه‌گویی و شعر سرایی را داشته باشید.

موسیقی بخشی های خراسان: نوازنده پیشکسوت محلی

از آن جایی که واژه “بخشی” ریشه در کلمه “بخشش” به معنای “بخشیدن” یا “هدیه دادن” دارد، مردم معتقدند که فقط خداست که می‌تواند چنین هدیه‌ای بدهد تا یک نفر هنرمند شود. نوازنده و خواننده باید تمامی موارد لازم برای موقعیت بالای هنری، روحانی و عرفانی را داشته باشد. به همین دلیل، چنین هنرمندی برای مردم خراسان بسیار مورد احترام و ارزشمند است. گاهی، خوانندگان این سبک از موسیقی از ریش‌سفیدان و بزرگان این منطقه هستند.

سفر به خراسان، زادگاه موسیقی مقامی

در طول سفر خود به منطقه خراسان می‌توانید از کارگاه‌های آلات موسیقی دیدن کنید و به بازدید از شهرها و شهرک‌هایی مانند بجنورد، تربت جام، شیروان، قوچان، اسفراین، در گز و … بپردازید. زمانی که به شمال شرقی ایران، یعنی استان‌های خراسان، سفر می‌کنید، فراموش نکنید که از نواختن موسیقی بخشی ‌های خراسان نیز دیدن کنید، این خوانندگان در دشت‌های بنفش رنگ زعفران از عشق، مردم، دین و تاریخ می‌خوانند. همچنین به یاد داشته باشید که شرکت کردن در محافل نوازندگان بخشی و گوش فرا دادن به صدای ساز دست ساز خود آن‌ها بسیار لذت‌بخش است و قلب و روحتان را به این جادوی شرقی پیوند می‌زند.

موسیقی ایرانی یکی از جلوه های غنی فرهنگ ایرانی است و ما به عنوان ایرانیانی که کشورمان را دوست داریم، باید آن را بهتر بشناسیم.

برای خواندن مطالب مشابه، به فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران در یونسکو مراجعه کنید!

رحمان محرابی

رحمان محرابی بنیانگذار و پژوهشگر اصلی وب سایت "دستی بر ایران" است. او با بیش از 20 سال سابقه در زمینه گردشگری و ایرانگردی، دانسته ها و تجربیاتش را در این وب سایت در اختیار علاقمندان می گذارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا