جاذبه های گردشگری

معبد چغازنبیل، اولین میراث جهانی ایرانی در یونسکو

مهندسی معماری معبد چغازنبیل در تاریخ ایران قبل از اسلام

معنای نام معبد چغازنبیل در زبان فارسی نیز چندان قابل فهم نیست. چغا به معنای “تپه” در زبان اقوام لر بختیاری ایران است. چغازنبیل به معنای تپه ای است که شبیه به زنبیل به نظر می رسد. پیش از آن که پروفسور گیرشمن، باستان شناس فرانسوی، بین سال های 1951 تا 1962 میلادی، متوجه این تپه تاریخی شود و آن را کاوش نماید، مردم این تپه را به این نام می شناختند. این مکان یک میراث فرهنگی ملموس ایرانی است که در سال 1979 میلادی در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد.

چرا معبد چغازنبیل ساخته شد؟

این معبد توسط یکی از پادشاهان عیلامی به نام “اونتاش ناپیریشا” در حدود سال 1275 پیش از میلاد و در نزدیکی 35 کیلومتری شهر باستانی شوش ساخته شد. چغازنبیل معبدی برای خدایان است. باور بر این است که در ابتدا تصمیم بر این بود که 22 خدا در این معبد جای داده شود، اما درست بعد از مرگ اونتاش ناپیریشا، ساخت معبدها متوقف شد و جانشینان او هرگز به کار ساخت آن که آغاز شده بود، نپرداختند. امروز، تنها 12 معبد برای یازده خدایی با اهمیت کمتر و یک معبد برای خدای اصلی به نام “اینشوشیناک”، خدای شوش، وجود دارد.

اونتاش ناپیریشا پادشاه یک شهر ساخت و نام خود را بر آن نهاد تا شهر شوش را به چالش بکشد که برای مدتی طولانی مرکز اصلی عیلامی ها بود. او در مرکز این شهر دیور کشیده شده، چغازنبیل را برای تکریم خدایان و به سبک جدیدی از معبد را بنا نهاد.

ساختار معبد چغازنبیل زیگورات

ماکت معبد چغازنبیل
ماکت معبد چغازنبیل در موزه هفت تپه

شهر باستانی اونتاش ناپیریشا با دیواری به طول تقریباً 4 کیلومتر احاطه شده بود. معبد در میانه این شهر قرار داشت و دو دیوار در اطراف، آن را احاطه کرده بودند و معبد را از شهر جدا می کردند. همچنین ساختمان هایی بین این دیوار و دیواری دیگر نیز وجود داشت. علاوه بر این، در کنار این دیوارها چند دروازه نیز طراحی و ساخته شده بودند.

معبد اصلی چغازنبیل نمونه ای از معماری ایرانی در دوران پیش از اسلام است. این معبد به شکل زیگورات ساخته شده است اما بر خلاف زیگورات های منطقه بین النهرین، هر طبقه از آن بر روی طبقه قبلی ساخته نشده است. این معبد در دو مرحله بنا شده است:

  1. اولین مرحله یک سری از اتاق ها در اطراف حیاط مرکزی ساخته شد، و
  2. سپس طبقه بالایی جدیدی از طبقه همکف تا بالا بنا شد.

گیرشمن چهار طبقه از این بنا را از زیر خاک در آورد. بر اساس ارتفاع هر طبقه، او معتقد است که طبقه پنجمی نیز باید در آن جا، در معبد کنونی به نام “کوکونوم” وجود داشته باشد. با فرض این طبقه پنجم در بالای زیگورات، این بنا باید 52 متر ارتفاع داشته باشد. امروز، تنها 25 متر از این سازه در آن جا دیده می شود که با همین اندازه نیز نمایی زیبا به معبد داده است.

پیاده روی اطراف معبد چغازنبیل
رد پایی بر روی پیاده روی اطراف معبد چغازنبیل

پیاده روی اطراف معبد به طور کامل با آجر سفالی شده است که از خود سازه تا اولین دیوار احاطه کننده آن گسترده شده است. دیوارهای داخلی این بنا با آجرهای گلی و دیوارهای بیرونی آن با آجرهای نسوز ساخته شده اند.

ویژگی های خاص بنای چغازنبیل

طاق در معبد چغازنبیل

در میانه هر کدام از اضلاع این معبد مربعی شکل، یک دروازه های ورودی قرار گرفته که در بالای آن طاقی آجری شکل گرفته است. این قدیمی ترین نمونه طاق ها در ایران باستان است. بعدها، در دوران هخامنشیان، کاخ ها با سقف صاف و مسطح ساخته می شدند. تنها در دوران ساسانیان، یعنی 1600 سال بعد از آن بود که طاق ها و کمان ها دوباره در بین معماران به محبوبیت رسیدند.

کتیبه میخی معبد زیگورات چغازنبیل
کتیبه میخی بر روی آجرهای زیگورات چغازنبیل

در برخی از ردیف های دیوارهای خارجی، در یک خط، آجرهای بسیاری وجود دارند که به دستور اونتاش ناپیریشا با خط میخی بر روی آن ها متنی نوشته شده است. بر اساس این نوشته ها، معبد زیگورات چغازنبیل به “خدای شوش” یعنی اینشوشیناک اهدا شده است.

بر خلاف شهرهای باستانی شوش و کبناک (هفت تپه) که هر گور چندین جسد را در بر می گرفت، در شهر ال اونتاش ناپیریشا، هر گور فقط یک اسکلت را در بر می گرفت و مابقی جسدها سوزانده می شدند. هنوز مشخص نیست که چرا این گونه رفتار می کردند.

درهای معبد و کاخ های شهر همگی از چوب ساخته شده بود و با لوله های شیشه ای تزئین شده بود تا نیمه شفاف باشد. در یکی از اتاق های معبد، تعدادی لوله سیاه و تعدادی لوله سفید پیدا شده است که برای تزئین زیگورات چغازنبیل، کاخ ها، معابد، و حتی دیوارهای اطراف استفاده می شدند. این امر نشان می دهد که ایرانی ها با تکنیک شیشه سازی در حدود 3300 سال پیش آشنا بودند.

حوضچه آب معبد چغازنبیل

در شمال غربی معبد، یک آب انبار وجود دارد که در آن آب برای شرب تصفیه می شده است. گفته می شود که اونتاش ناپیریشا آب را از 50 کیلومتری از شهر آورده بوده است تا در این محل تصفیه شود. 9 کانال آب نیز وجود داشته تا آب تمیز را به استخر کوچکی در سطح بالاتر هدایت کند تا مردم بتوانند آب تمیز مصرفی را از آن جا بردارند. بر اساس فرضیه ای دیگر، این استخر کوچک برای جمع کردن آب باران از ساختمان های اطراف استفاده می شده است.

هنر و معماری در معبد چغازنبیل

برای تزئین این بنا، به طور گسترده ای از آجرهای لعابدار، گچ کاری ها، طاق و تزئینات معماری با سرامیک لعاب دار و شیشه استفاده می شد. پروفسور گیرشمن برخی آثار باستانی را در آنجا کشف کرد که به عنوان هنرهای عیلامی دسته بندی شدند. مهرهای استوانه ای، سفال ها، اشیای فلزی، مجسمه های سفالی و چند قطعه تزئینی دیگر نیز برخی از این کشفیات هستند.

مجسمه ناپیرآسو

بر اساس شواهد، ایرانیان باستان در ساخت مجسمه تخصص داشتند. یک مجسمه برنزی از ناپیرآسو (در حدود 1800 کیلوگرم) همسر اونتاش ناپیریشا، توسط همین مردمان، یعنی عیلامی ها، ساخته شده است. این مجسمه در حال حاضر در موزه لوور فرانسه قرار دارد.

تندیس هایی از گاوهای سفالی از ورودی های معبد زیگورات محافظت می کنند. یکی از آن ها که نوشته هایی با خط میخی بر پشتش متمایز شده است، توسط همسر این کاوشگر مرمت شد.مارها نیز نقوشی هستند که به عنوان نمادی از حفاظت در برابر نیروهای اهریمنی به کار رفته اند. از این نقش بر روی در قوطی ها استفاده شده است. علاوه بر این، نقوش مار در دروازه های ورودی و درها نیز به شکل لوله های شیشه ای برای حفاظت به کار برده شده است. نقش جفت گیری دو مار نمادهای عیلامی از باروری می باشند که بعدها در دیگر تمدن ها نیز به کار رفته است.

شهر چغازنبیل چگونه تخریب شد؟

بعد از مرگ اونتاش ناپیریشا، معابد چغازنبیل مرکز پرستش خدایان گوناگون برای زیارت های مذهبی و همچنین به عنوان آرامگاه باقی ماندند. این امر تا حدود سال 1000 پیش از میلاد ادامه داشت تا آن که آشور بانیپال، پادشاه آشوری، آن را نابود کرد. آشوری ها معتقد بودند که این نابودی باعث متروکه شدن این مکان در سال 646 پیش از میلاد شد اما بر اساس شواهد کشف شده در یکی از این معابد، چغازنبیل و سازه های اطراف آن در حدود 1000 سال پیش از میلاد به طور کامل متروکه بودند. این شهر هرگز دوباره ساخته نشد و معبد چغازنبیل تا زمان کشف در قرن بیستم به حال خود رها شده بود.

برای خواندن مطالب مشابه، به فهرست میراث فرهنگی ملموس ایران در یونسکو مراجعه کنید!

رحمان محرابی

رحمان محرابی بنیانگذار و پژوهشگر اصلی وب سایت "دستی بر ایران" است. او با بیش از 20 سال سابقه در زمینه گردشگری و ایرانگردی، دانسته ها و تجربیاتش را در این وب سایت در اختیار علاقمندان می گذارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا