غذاهای ایرانی

متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران

متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران
آشنایی با برخی از متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران

در سالیان گذشته، برخی از گیاهان که خواص دارویی آنها شناخته شده بود، جمع آوری و به عنوان اقلام دارویی مصرف می شدند. برای این کار قسمت هایی از گیاه، از قبیل ریشه، برگ، گل و … جمع آوری می شدند و به عنوان متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران کاربرد می یافتند. گیاهان مزبور، در فروشگاه های مختلفی نظیر عطاری ها و عمده فروشی های گیاهی به منظور استفاده های غذایی، بهداشتی و درمانی به فروش می رسیدند.

برخی از این نمونه های گیاهی در کلیه نقاط ایران وجود داشتند. در نتیجه، عرضه آنها هم در اکثر نقاط تقریبا به یک شکل صورت می گرفت. در این میان، نمونه های ناشناخته ای هم بودند که در مناطق خاصی از ایران می روییدند. مردم محلی آنها را جمع آوری می کردند و عرضه آنها به طور اختصاصی و متفاوتی به انجام می رسید.

اطلاعات دارویی مربوط به این گیاهان، نظیر شیوه استفاده از آنها، به صورت سینه به سینه، تجویز افراد تجربی و..‌. از نسلی به نسل به نسل بعدی منتقل شده اند و به دست ما رسیده اند. کسب و کارهای مرتبط با این گیاهان دارویی، بخش عمده ای از فعالیت های اقتصادی، درمانی و بهداشتی ایران را تشکیل می دادند.

تاریخچه متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران

زندگی انسان مانند سایر موجودات، بسیار وابسته به پدیده های اطراف اوست. به همین دلیل است که برای حفظ بهداشت و درمان بیماری ها و عوارض ناشی از آنها می توان از گیاهان و فرآورده های دارویی آنها استفاده کرد. بنابراین، با شناسایی گیاهان مختلف و بررسی چگونگی استفاده از آنها می توان گیاهان مفید و مضر را از یکدیگر تفکیک نمود. بدین منظور، انسان از دیرباز به دنبال شناسایی گروه های مختلف گیاهان بوده است.

در طی زمان و با پیشرفت علوم، کاربرد بسیاری از گیاهان کشف شدند و با تحقیقات وسیع، پرده از جهان شگفت انگیز گیاهان برداشته شد. علاوه بر آن، با گسترش جوامع انسانی و ارتباط بین اقوام مختلف و ملیت های گوناگون، دانش مربوط به گیاهان در سراسر دنیا گسترش پیدا کرد. روز به روز، با افزایش نیاز به تهیه مواد گیاهی، بازار تجارت گیاهان مفید رونق فزاینده یافت. در ادامه این روند، مبادلات بین المللی این اقلام رشد و توسعه یافت.

امروزه، بسیاری از مواد گیاهی شناخته شده، در دنیا جابجا می شوند. بنابراین، امکان این وجود ندارد که بتوان اسامی و یا ارزش همه این اقلام دارویی را مشخص نمود. آمار جمع آوری شده در این خصوص، نشان می دهند که تاکنون ۴۵۰ نوع ماده گیاهی در بازارهای جهانی یافت می شوند.

معمولا، گیاهان دارویی به صورت خام از نقطه ای به نقطه دیگر انتقال می یابند. این گیاهان در برخی از کشورها، به محصولات بینابینی و یا نهایی تبدیل می شوند و مجددا صادر می گردند. جالب است بدانید که برخی از کشورهای صادر کننده این مواد خام، خریدار محصولات نهایی یا بینابینی فروخته شده خود هستند.

جریان های اقتصادی مزبور، از دیرباز در کشور وجود داشته اند و در سال های اخیر رونق بسیار یافته اند. در ایران، کسانی که به این کار اشتغال دارند، معمولا کار خود را با مغازه عطاری یا عمده فروشی به صورت سنتی آغاز می کنند.

علاوه بر آن، فروشگاه هایی وجود دارند که در کنار عرضه اجناس دیگر، متداول ترین گیاهان دارویی را به صورت بسته بندی به فروش می رسانند. همچنین، دفاتری نیز برای عرضه گیاهان دارویی ایجاد شده اند که معمولا در تهران و شهرهای بزرگ استقرار دارند و کار توزیع کالای عطاری را در سطح وسیع بر عهده دارند. این دفاتر، مواد دارویی گیاهی را به سایر کشورهای دنیا صادر می کنند.

پیله ورها چه کسانی هستند و اقلام گیاهی چگونه به بازار عرضه می شوند؟

عطاری ها، پیله وران، عمده فروشان گیاهان دارویی سنتی ایران

برخی از اقلام گیاهی از مراتع جمع آوری و تعدادی نیز در مزارع کشت می شوند. به هر حال، هر کدام از گیاهان قابلیت رشد در نقاط مختلف را دارند. کار جمع آوری این گیاهان دارویی توسط افرادی به نام ″پیله ور″ انجام می شود.

پیله وران افرادی از کشاورزان، دامداران و ایل های کوچ رو هستند که در روزهای معینی از سال به جمع آوری گیاهان دارویی مشغول می شوند. آنها این گیاهان را به شیوه کاملا سنتی بر روی پشت بام ها و زمین های مسطح اطراف روستاها خشک می کنند. این گیاهان ضمن جمع آوری، دارای آلودگی هایی از گیاهان دیگر و یا علف های هرز هستند.

علاوه بر آن، گیاهان دارویی در ضمن خشک کردن به مواد دیگر غیر گیاهی نیز آلوده می شوند. بنابراین، محصولات نامرغوبی تهیه و به بازار عرضه می شوند. برخی اوقات، این آلودگی های گیاهی توسط افرادی که به صورت قراردادی برای دفاتر کار می کنند، تمیز می شوند و سپس، روانه بازار می گردند.

در اغلب اوقات، پیله وران خود ارائه کننده گیاهان دارویی به بازار فروش نیستند. این کار توسط دلال ها یا واسطه ها انجام می گیرد. محصولات خشک شده، در کیسه هایی از جنس گونی یا ″پارچه متقال″ ارائه می شوند. همچنین، صمغ ها و شیرابه ها در ظروفی به نام ″پیت″ یا قوطی های آهنی ساخته شده از آهن سفید نگهداری و به بازار عرضه می شوند.

در برخی از کارگاه های مستقر در تهران و شهرستان ها، کار سورت کردن (تمیز کردن و جداسازی آلودگی) اقلام گیاهی، با استفاده از ماشین آلات صورت می گیرد. این ماشین ها دستگاه های بسیار ساده ای هستند که کار درجه بندی گیاهان دارویی را انجام می دهند. در طی این درجه بندی قسمت های مختلف گیاهان دارویی نیز از هم تفکیک می شوند. پودر این گیاهان که حاوی مواد دیگری نیز هستند و جداسازی آنها مشکل است، با قیمت ارزان تری فروخته می شوند.

علاوه بر آن، شرکت های دیگری نیز وجود دارند که اسانس ها و عرقیات گیاهان دارویی را با دستگاه های پیشرفته تری جداسازی می کنند. این شرکت ها یا موسسات، به صورت خصوصی و دولتی مشغول فعالیت هستند.

معرفی متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران

دانشمندان زیادی از جمله ابوعلی سینا در نوشته های خود، گیاهان دارویی را به ترتیب حروف ابجد معرفی کرده اند. در جلد دوم کتاب قانون ابوعلی سینا، به طریقه چیدن و نگهداری گیاهان دارویی اشاره مفصلی شده است.

علاوه بر آن، ابوریحان بیرونی در دو جلد کتاب با عنوان صیدنه، اسامی گیاهان دارویی را با شرح هرکدام و مصارف آنها با بیانی بسیار علمی به رشته تحریر درآورده است.

به هرحال، ما در این مقاله تعدادی از گیاهان دارویی را معرفی خواهیم کرد که دارای شهرت بسیاری هستند:

آویشن:

آویشن
گیاه خشک شده آویشن

آویشن یا آبشم، یکی از متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران، قطعاتی از ساقه های چهارگوش، برگ های نوک تیز و پهن با خطوط برجسته و گلهای لوله ای به رنگ قرمز است. این گیاه دارویی، گیاهی از تیره نعنا می باشد که بسیار خوشبوست. گیاه مزبور، در کوهستان های مرتفع ایران به صورت بوته های کوچک کوسنی شکل یافت می شود.

آویشن انواع مختلفی دارد که از جمله آن می توان به آویشن باریک و آویشن شیرازی اشاره کرد. همچنین، نوعی از آویشن به نام آویشن باغی یا اروپایی نیز در ایران کاشته می شود. هرکدام از انواع آویشن ها مصارف مخصوص به خود را دارند.

  • اثر دارویی: دمنوش این گیاه برای برطرف کردن نفخ و دردهای مفاصل و معده استفاده می شود. همچنین، بخور آن برای رفع سرماخوردگی کاربرد دارد. گاهی اوقات، از پودر این گیاه به عنوان چاشنی استفاده می کنند.

اسپند:

اسپند
اسپند

این گیاه که به نام های اسفند و اسفندانه نیز شناخته می شود، به صورت دانه های کوچک قهوه ای رنگ یا سیاه رنگ یافت می شود. گیاه مزبور، شکلی شبیه منشور دارد و دارای بویی نافذ و طعمی بسیار تلخ می باشد.

معمولا، اسپند را بر روی آتش قرار می دهند تا دود کند. از خصوصیات ظاهری گیاه اسپند، می توان به گل های پنج قسمتی و سفید رنگ آن اشاره کرد. این گیاه به صورت علف هرزی است که رنگ آن سبز مایل به آبی می باشد و در مزارع ایران خصوصا زمین های آیش یافت می شود.

  • اثر دارویی: اسپند به عنوان یک ماده ضد عفونی کننده کاربرد دارد و مصرف خوراکی آن به علت سمیت زیاد منع شده است.

بابونه:

بابونه خشک شده
بابونه خشک شده

این گیاه یکی دیگر از از متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران می باشد که به صورت کاپیتولهای دکمه ای شکل زرد رنگ است که در اکثر نقاط ایران به صورت علف هرز می روید. گیاه مزبور، دارای گل هایی با گلبرگ سفید است که کاپیتولهای دکمه ای شکل در داخل آن قرار گرفته اند. معمولا، این کاپیتولها هستند که خواص درمانی دارند.

  • اثر دارویی: بابونه به عنوان ضد خونریزی، تقویت کننده معده، ضدعفونی کننده، ترمیم کننده و شستشو دهنده استفاده می شود. همچنین، به هنگام شستشوی موی سر با این گیاه، رنگ طلایی زیبایی ایجاد می کند.

بادام تلخ:

بادام تلخ
بادام تلخ

این بادام، میوه ای خاکستری رنگ با پوسته سخت و صاف است که کمی کوچکتر از بادام معمولی است. این نوع بادام، در نواحی شمال غربی و مرکزی ایران رشد می کند‌ و از تیره گل سرخ می باشد. دانه های این بادام بسیار تلخ است و بعد از گرفتن تلخی آن، به عنوان تنقلات مصرف می شود.

  • اثر دارویی: بادام تلخ به عنوان آرام بخش، ضد درد، ضد سرفه و ملین استفاده می شود. این بادام در تهیه مواد آرایشی نیز مورد استفاده قرار می گیرد و از جمله اقلام مهم صادراتی است.

پونه:

گیاه پونه
گیاه پونه

این گیاه از تیره نعنا می باشد و واریته های (گونه) مختلف آن در نقاط پر آب، مخصوصا کنار جویبارها و باغ ها مشاهده می شود. از ویژگی های پونه، می توان به ساقه های چهارگوش، برگ های کرک دار و غبارآلود به رنگ سبز نقره ای و دندانه دار و گل های آبی رنگ اشاره کرد. از تمامی قسمت های این گیاه بوی نعنا استشمام می شود.

  • اثر دارویی: از پونه و عرق حاصل از آن به عنوان برطرف کننده نفخ و دردهای معدی استفاده می گردد.

چای سبز:

چای سبز
چای سبز

گیاهی از تیره چای است که گیاهی همیشه سبز و بومی هندوستان و سیلان می باشد. در قرن هجدهم میلادی، شخصی به نام کاشف السلطنه این گیاه را به ایران آورد و در لاهیجان پرورش داد. از ویژگی های ظاهری درختچه چای می توان به برگ های همیشه سبز، چرمی و معطر با گل های سفید نسبتا درشت و خوشبو، اشاره کرد.

  • اثر دارویی: به عنوان پایین آورنده قند خون مورد استفاده قرار می گیرد.

رازیانه:

گیاه رازیانه
گیاه رازیانه

رازیانه از متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران می باشد که گیاهی از تیره چتریان است. رازیانه، گیاهی علفی با برگ های بسیار منشعب و نخی شکل است که در سرتاسر آن خطوط موازی مشاهده می شود. این گیاه دارای میوه هایی استوانه ای شکل به رنگ سبز روشن متمایل به زرد می باشد.

  • اثر دارویی: به عنوان ضد نفخ مصرف می شود و از اقلام صادراتی ایران است. عرق حاصل از میوه این گیاه نیز به همین منظور استفاده می گردد.

زردچوبه:

زردچوبه
زردچوبه

قطعاتی زرد رنگ با عطر و طعم مطبوع است که دارای سطحی صاف می باشد و نقاط فرورفته ای روی آن مشاهده می شود. این قطعات، سریعا رنگ زرد خود را به آب پس می دهند. این گیاه از تیره زنجبیل می باشد و دارای گل های سنبله ای زرد رنگ است. گیاه مزبور، بومی هند می باشد و از آنجا به ایران صادر می شود.

  • اثر دارویی: از زردچوبه علاوه بر مصارف ادویه ای، به عنوان ترمیم کننده، محرک اعمال هضم و برطرف کننده عوارض کبدی استفاده می شود.

شیرین بیان:

شیرین بیان
شیرین بیان

قطعاتی ضخیم و کاملا چوبی با پوسته ای به رنگ قهوه ای تیره با شیارهای نامنظم است. قسمت داخلی این گیاه به رنگ زرد طلایی است و طعم بسیار شیرینی دارد. شیرین بیان از تیره پروانه واران است و گیاهی علفی و پایا می باشد.

از ویژگی های بارز این گیاه، می توان به برگچه های متعدد و چسبناک آن اشاره کرد. همچنین، وجود میوه های تسبیحی شکل به رنگ قرمز تیره از ویژگی های بارز شیرین بیان می باشد.

  • اثر دارویی: این گیاه به عنوان خلط آور، برطرف کننده ناراحتی های گوارشی و افزایش دهنده فشار خون کاربرد دارد. علاوه بر آن، در مصارف خارجی می توان از آن به عنوان ضد التهاب و ترمیم کننده در رفتگی ها و شکستگی های استخوانی استفاده کرد.

عناب:

گیاه عناب
گیاه عناب و میوه آن

عناب که از متداول ترین گیاهان دارویی سنتی هست دارای میوه هایی به رنگ ارغوانی تیره و استوانه ای شکل ( تقریبا کروی شکل) می باشد که دارای سطحی ناصاف و چروکیده هستند. عناب دارای درختی نسبتا بلند است که در نواحی جنوبی، شمالی و مرکزی ایران می روید. از مشخصه های این درخت، می توان به وجود برگ های بیضوی شکل و کامل با سه رگبرگ کاملا موازی و بدون انشعاب و برجسته اشاره کرد. میوه این درخت طعم شیرینی دارد.

  • اثر دارویی: عناب ضد سرفه و پایین آورنده فشار خون است.

گل سرخ (گل محمدی):

گل سرخ محمدی

این گیاه دارای درختچه هایی با خارهای ریز و قلاب مانند است که دارای گل هایی به رنگ صورتی می باشد. گیاه مزبور، در شمال غرب، مرکز و جنوب کشور کشت می شود.

  • اثر دارویی: گل سرخ برای تهیه گلاب استفاده می شود. نوعی از آن که گل هایی به رنگ قرمز تیره دارد، به عنوان ضد اسهال کاربرد می یابد. از این نوع گل سرخ برای تهیه مربای گل نیز استفاده می شود.

گل گاو زبان:

گل گاو زبان
گل گاو زبان خشک شده

این گیاه که به نام لسان الثور نیز شناخته می شود، دارای گل هایی به رنگ بنفش یا قرمز رنگ است‌. این گل دارای قسمتی لوله ای و بلند است که به تدریج در قسمت بالایی شکل شیپور به خود می گیرد. گل گاه زبان از متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران است که در شمال ایران می روید و به صورت گیاهی پایا با برگ هایی بدون انشعاب و گل هایی بزرگ می باشد.

گونه ای از گل گاو زبان که به نام گاو زبان اروپایی شناخته می شود، دارای گل های کوچک و آبی رنگ با قسمت لوله ای کوتاه است. این نوع گل گاو زبان، بومی اروپا می باشد و نباید با نوع اصلی اشتباه گرفته شود.

  • اثر دارویی: این گیاه به عنوان افزایش دهنده فشارخون و آرام بخش استفاده می گردد.

لیمو عمانی:

لیمو عمانی
لیمو عمانی

میوه هایی خشک، کروی، به بزرگی یک گردو با پوستی نازک و شکننده به رنگ زرد کمرنگ یا متمایل به قهوه ای است. قسمت داخلی این میوه از پره هایی متحدالمرکز به رنگ سیاه با مزه ای ترش تشکیل شده اند. لیمو عمانی دارای چند دانه به رنگ سفید است که به راحتی از آن جدا می شود.

این میوه متعلق به درخت لیمو ترش با برگ های سبز مایل به سرخ است. بخش خارجی گلبرگ های این درخت کمی صورتی رنگ می باشد و در میناب کاشته می شود.

  • اثر دارویی: لیمو عمانی به عنوان اشتها آور و عطر و طعم دهنده استفاده می شود. دانه های این میوه به عنوان ضد انگل روده ای کاربرد دارد.

مریم گلی:

گیاه مریم گلی
گیاه مریم گلی

مریم گلی یکی از متداول ترین گیاهان دارویی سنتی است که از تیره نعناست که بومی نقاط مرطوب اروپا می باشد. این گیاه، طی سال های اخیر در نقاطی از شمال ایران کشت می شود. مریم گلی گیاهی پر شاخ و برگ و پایا است که گل های آبی و کاسبرگ های درشت و خوشبویی دارد. این گیاه به علت داشتن کرک های فراوان کاملا نقره ای رنگ دیده می شود.

  • اثر دارویی: گیاه مزبور، به عنوان آرام بخش، ضد نفخ و کاهش دهنده قند خون مصرف سنتی دارد.

متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران را بیشتر بشناسید

در گذشته، معمولا از گیاهان دارویی برای درمان بیماری های مختلف استفاده می شد. امروزه، با روی کار آمدن داروهای شیمیایی که اکثر آنها ترکیبی از چند گیاه دارویی هستند، استفاده از این گیاهان کمتر شده است. با این وجود، نمی توان از تاثیر بی نظیر گیاهان دارویی و درمان معجزه آسای آنها غافل شد. در سراسر ایران، می توانید متداول ترین گیاهان سنتی را بیابید.

در صورتی که قصد گشت و گذار در ایران را دارید، پیشنهاد می کنیم سفر خود را با تورهای ایرانگردی آغاز کنید. در طول سفر بهتر است گیاهان سنتی بومی هر منطقه را شناسایی کنید. ″دستی بر ایران″ با فعالیت خود در معرفی جاذبه های گردشگری ایران، شما را به شناخت بیشتر متداول ترین گیاهان دارویی سنتی ایران دعوت می کند.

تیم تولید محتوا

تیم تولید محتوا در "دستی بر ایران" از یک گروه پژوهشگر، نویسنده، مترجم و ویراستارانی تشکیل شده است که برای شما محتوای اریجینال تولید می کنند. آنها دوره های لازم را گذرانده اند تا بتوانند به گونه ای حرفه ای اطلاعات مورد نیاز "گردشگری آگاهانه" و "گردشگری مسئولانه" را برای شما تهیه نمایند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا