تاریخ ایران

تاریخ سلجوقیان، تهاجم به ایران در سده یازده میلادی (از 1040 تا 1256 میلادی)

تاریخ سلجوقیان

تاریخ سلجوقیان، دوره دیگری در ایران پس از اسلام است که با طغرل بیک و برادرش چغری بیک آغاز می شود. آن ها از طوایف ترکمن بودند که در جنگ در برابر سلطان مسعود غزنوی پیروز شدند و حکومت سلجوقیان را بنا نهادند. این طوایف ترکمن، در قرن دهم میلادی به مذهب اهل سنت گرویدند. ارتش طغرل به چندین منطقه از ایران حمله کرد و شهرهای به تصرف در آمده را اشغال کرد.

حدود 400 سال پس از فروپاشی ساسانیان، ترک های سلجوقی، مرزهای ایران را تا سرحد مناطقی که تقریبا به مدت نیم قرن تحت سلطه ساسانیان بود، گسترش دادند. آنها از حاکمیت خلفای بغداد نیز حمایت می کردند.

اگرچه خلفا، اقتدار پیشین خود را در حاکمیت ایران از دست داده بودند اما اکنون به عنوان حاکمان مذهبی جامعه اهل تسنن شناخته می شدند. آن ها به حدی در بین مردم مقبولیت یافتند که بعدا در دوره اتابکان (روسای قبیله) و حاکمان محلی دوره خوارزمشاهیان، در برخی از مناطق ایران حکمرانی می کردند.

تاریخ سلجوقیان و سیستم اداری آنان

در حوزه نظامی، سلجوقیان به عناصر ترک و ترکمن وابسته بودند. در زمینه سیستم های مدیریتی و سیاسی، آنها نیز مانند غزنویان، وارثان آیین ها و سنن سامانیان بودند. همچنین در دستگاه حکومتی خود به زبان فارسی سخن می گفتند.

آنها فرهنگ ایرانی و میراث ساسانیان را نیز در سراسر قلمرو جدید حاکمیت خود، انتشار دادند. با این حال تمایلشان به تمرکز زدایی و اشتغال دائم به جنگ و سکونت در بیابان، بیشتر یادآور اشکانیان بود. آنها با جنبه های سکونت شهری و تمدن بسیار ناآشنا بودند.

حکمرانان این دوره تاریخی، وزارتخانه ها را به عنوان مانعی پیش روی روند اعمال قدرت و استبداد خود می دیدند. بیشتر افرادی که در سمت وزیر مشغول به خدمت بودند، ایرانی بودند. این حکمرانان، وزیران خود را می کشتند، آن ها را به کشتن می دادند یا به دشمنان تحویل می دادند و یا دارایی آن ها را چندین بار مصادره می کردند.

این امر که ترکمنان نمی توانستند با نظم و انضباط خو بگیرند و سرشار از میل به غارت و استبداد بودند، نشان دهنده روحیه صحرانشینی آنان بود.

سلجوقیان، بخش های غیرمتمرکز متفاوتی از امپراطوری شان توسط پادشاه که سلطان نامیده می شد، نظارت می شد. آن ها این نظارت را از طریق سیستم مدیریتی ای به نام دیوان که سیستمی موروثی از زمان ساسانیان بود، انجام می دادند.

سلجوقیان بخشی از درآمد حاصله از غارتگری و راهزنی را صرف تعمیر و ایمن¬ سازی جاده¬ ها، ساخت پل ها و رباط ها می کردند. در حقیقت، حاکمان مجبور به انجام این کارها بودند، زیرا بدون چنین زیرساختی نمی توانستند در نظارت بر اجرای اوامر غارتگرانه خود موفقیتی کسب کنند.

تشریفات دیوان و دربار، بخش های جدایی ناپذیر این سیستم بودند. به طور مثال، آن ها دوست داران ادبیات فارسی، با تاکیدی خاص بر شعر و آثار شاعرانه، بودند. در نتیجه، مجبور بودند ملزومات دستیابی به عدالت و اصول شریعت (احکام شرعی) را رعایت کنند. البته، آن ها در این زمینه از غزنویان موفق تر بودند. بدون شک، دلیل اصلی این موفقیت تاثیر کلیدی سیستم نظارتی و وزیران خردمندی همچون عمیدالملک کندری و نظام الملک طوسی بود.

چالش های اساسی حکومت سلجوقی

اسماعیلیان همیشه تهدیدهای بزرگی برای سلطان های سلجوقی بوده اند. آنها به منظور سکونت در مناطق کاملا دور افتاده و وارد آوردن ضربات مهلک به بدنه حکومت سلجوقی، قلعه¬هایی در بالای کوه ها ساخته بودند. روش آنها شامل اعزام عواملی برای ترور مقامات عالی رتبه سلجوقیان می شد.

پیروان اسماعیلیان که فرقه مسلمانان شیعه (هفت امامی) هستند در بخش های مختلف ایران نام های متفاوتی همچون، باطنی، قرمطی، سبعی و غیره داشته اند. آن ها به کابوسی هولناک برای مهاجمان سلجوقی تبدیل شده بودند.

در خارج از مرزهای ایران، بزرگترین تهدید برای حکومت سلجوقی، سلسله فاطمیان بود که بر مصر حکمرانی می کردند. آن ها شیعیان هفت امامی ای بودند که مدعی خلافت مسلمانان در آفریقای شمالی بودند. عبیدالله المهدی، بنیان گذار سلسله فاطمیان، از سوی این فرقه به عنوان منجی مسلمانان شیعه، مهدی موعود، معرفی شد.

لشگرکشی سلجوقیان

تاریخ سلجوقیان سرشار از حمله های نظامی، رفتارهای بیرحمانه با دیگر ملت ها و ویرانی هایی است که در مناطق مختلف به بار آوردند. طغرل بیک در داخل مرزهای ایران مناطقی همچون خراسان، گرگان، طبرستان و آذربایجان را تسخیر کرد، سپس بغداد را تصرف کرد و با ازدواج با دختر خلیفه بغداد، موقعیت و پیوندهای حکومت خود را تقویت کرد.

پس از مرگ طغرل، آلپ ارسلان پسر چغری بیک به قدرت رسید. درست از همان ابتدای حکمرانی خود جنبشی تحت عنوان جهاد بر علیه ملت هایی همچون گرجستان و ارمنستان به راه انداخت. سپس جنگی بر علیه بیزانس به راه انداخت. وی دو سال بعد در حالی درگذشت که در راه حمله به سمرقند بود.

پس از مرگ وی، پسرش ملک شاه، جانشین او شد. او با کشتن عموی خود کنترل کرمان را به دست گرفت. او با بهره گیری از نصایح وزیر و مشاور ایرانی خود (خواجه نظام الملک)، دمشق، انطاکیه، حلب و سمرقند را تصرف کرد. او بیشتر زندگی خود را صرف خوش گذرانی و شکار کرد و در عوض امور پادشاهی را به وزیرش واگذار نمود.

دستاوردهای سلجوقیان

تا جایی که به ارتقا علم و ادبیات مربوط می شود، به طور کلی، تاریخ سلجوقیان یک دوره تاریخی برجسته در تاریخ ایران به شمار می رود. آنها تحت تاثیر وزرای ایرانی خود مدرسه های بسیاری ساختند، آثار علمی و ادبی بسیاری خلق کردند، و به توسعه و ترویج هنرهای مختلف پرداختند.

معماری ایرانی دستخوش یک تحول عظیم شد. حتی می توان معماری دوره بعدی (ایلخانیان) را دنباله معماری سلجوقیان در نظر گرفت. سماع صوفیانه متداول شد. هنرمندان سازهای موسیقی مختلفی را اختراع و نغمه های زیبایی را ساختند.

عمر خیام دانشمند و شاعر برجسته این دوره تاریخی است. در تاریخ علم جهان، این دوره تاریخی را به افتخار دستاوردهای خیام در زمینه جبر، دوره خیام نامیدند. بسیاری از مشتاقان، کتاب های زیادی برای کتابخانه خصوصی خود جمع آوری کردند. به علاوه، دستاوردهای چشمگیری در حکمت و فلسفه حاصل شد.

خواجه نظام الملک طوسی، موسس بسیاری از مدارس ایران بود. این گونه مدارس را نظامیه نامیدند که برگرفته از نام وی است. مشهورترین این مدارس، مدرسه نظامیه بغداد است. بعدها نظامیه بغداد چنان شهرتی کسب کرد که حتی در دنیای غرب نیز به خوبی شناخته شد.

در دوره سلجوقیان، هر شهر بزرگ در ایران، یک یا چند مدرسه داشت. مردم علاقه زیادی به کمک های مالی برای ساخت و نگهداری مدارس نشان دادند. تمام این مدارس که مذهبی بودند، اختلافات فرقه ای را دامن زدند و باعث وقوع درگیری های زیادی در بین مردم شدند.

این گونه اختلافات در میان مردم، بعدها توانایی متحد شدن در برابر دشمنان در بین النهرین، خراسان و عراق را از آنان گرفت. تصوف هم از اختلاف نظرهای مشابهی رنج می برد و پیامد آن دور شدن ایرانیان از اصول تسامح و اتحاد بود.

البته خواجه نظام الملک طوسی از پیشگامان تاسیس مدارس در ایران نبود. پیش از سلجوقیان نیز چندین جناح مذهبی به منظور ارتقا آموزه های دینی مدارسی ساخته بودند.

تعداد زیادی از دستاوردهای مثبت در تاریخ سلجوقیان بخاطر وزیرهای ایرانی آن دوره بود. البته روحیه اصیل سلجوقیان نیز به برخی عواقب منفی منجر شد.

به طور مثال، به نقل از ادبیات این دوره، انواع فساد، فحشا و همجنس گرایی وجود دارد که در ایران تحت حاکمیت سلجوقیان اتفاق می افتاد. متاسفانه تعداد زیادی از ترک های زیبا و خوش رو به منظور بهره برداری های جنسی در ارتش و دربار و همینطور در بین بازرگانان دانشمندان حضور داشتند. در این دوره، این مسئله حتی از دوره غزنویان نیز شایع تر بود.

تاریخ زوال و فروپاشی سلجوقیان

پس از مرگ ملکشاه، دو پسرش بر سر اینکه چه کسی بر تخت پادشاهی بنشیند دچار اختلاف شدند. این آغاز زوال سلجوقیان بود. بنابراین، دولت سلجوقی تجزیه و بین آن دو تقسیم شد. هیچکدام از آن ها در دوره سلطنت خود کار قابل توجهی انجام ندادند. یکی از آن ها یعنی محمد شاه، پس از یک دوره درگیری با اسماعیلیان (گاهی اوقات برنده این جنگ ها بود و گاهی بازنده) لشکر خود را به منظور جنگ بر علیه صلیبیون عازم سوریه کرد. در نهایت، جنگ در سوریه موفقیتی در پی نداشت.

پس از مرگ محمد، پسرش سنجر بر تخت پادشاهی نشست. او آخرین سلطان مقتدر سلجوقی بود. او در خراسان اعلام استقلال کرد و به برادرزاده خود حق فرمانروایی بر بغداد را اعطا نمود.

سنجر در مقابل پادشاه غزنی جنگید و چندین بار در این نبردها پیروز شد. او تا پایان عمر خود، با قیام کینه جویانه ای توسط مردم غزنی مواجه شد. در این جنگ ها خراسان از دست او خارج و به تصاحب غزنیان در آمد. در این دوره، اسماعیلیان هم ترورهای بیشتری انجام دادند.

دیگر جانشینان سنجر هرکدام مدت کوتاهی حکمرانی کردند. در نهایت، قدرت خوارزمشاهیان در منطقه خراسان افزایش یافت و وقایع دیگری منجر به پایان تاریخ سلجوقیان و حکمرانی شان بر ایران شد.

برای آشنایی بیشتر با سرگذشت کشورمان، توصیه می کنیم خلاصه تاریخ ایران را بخوانید!

رحمان محرابی

رحمان محرابی بنیانگذار و پژوهشگر اصلی وب سایت "دستی بر ایران" است. او با بیش از 20 سال سابقه در زمینه گردشگری و ایرانگردی، دانسته ها و تجربیاتش را در این وب سایت در اختیار علاقمندان می گذارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا