سه سایت جهانی در چشم ‌‌انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس

کاخ های ساسانی بیشاپور در کازرون 2
باقیمانده کاخ های ساسانی بیشاپور در کازرون
کاخ های ساسانی بیشاپور در کازرون 2
باقیمانده کاخ های ساسانی بیشاپور در کازرون

فارس یکی از زیباترین استان‌های ایران است که چندین بنای تاریخی و جاذبه‌ی گردشگری در خود دارد. این استان، چندین شهر و روستا دارد که در زمان‌های باستان، شکل متفاوتی داشته‌اند. چشم انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس، چند نمونه از میراث فرهنگی ملموس ایرانی هستند که در فهرست آثار ایران در یونسکو به ثبت رسیده‌اند.

در طول تاریخ استان فارس، سلسله‌های قدرتمندی بر ایران مرکزی حکمرانی کرده‌اند؛ ازجمله: عیلامی‌ها، اشکانیان، هخامنشیان و ساسانیان. این حکومت‌‌ها باعث شدند که شیراز به بخش مهمی از تاریخ ایران تبدیل شود. بااین‌حال، ساسانیان و هخامنشیان حکمرانان اصلی این منطقه بودند. در زمان سلطنت این سلسله‌‌‌‌‌ها، بناهای تاریخی بسیاری ساخته شدند که اکنون به‌عنوان شگفت‌انگیزترین جاذبه‌‌های ایران شناخته می‌شوند.

چشم‌ انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس، پایتخت‌‌های ۴۰۰ساله

مطالعات باستان‌شناسان و محققان و تاریخ‌نگاران نشان‌دهنده‌ی موقعیت خارق‌العاده این منطقه در ایران است. استان فارس جایگاه‌‌ فرهنگی و تاریخی بی‌بدیلی در ایران دارد. این استان به‌مدت حدود ۴۰۰ سال پایتخت ساسانیان را در خود داشته است. ساسانیان باشکوه‌ترین بناها را در این منطقه ساخته‌اند. آمار نشان می‌دهد که بیشترین مکان‌های تاریخی باقی‌مانده از دوران ساسانیان، برای این منطقه به ثبت رسیده‌اند.

امپراتوری ساسانی، یکی از دوره‌های تاریخی برجسته‌ی ایران است. در این دوره، تمدن ایرانیان به اوج خود رسید. امپراتوری ساسانی با امپراتوری بیزانس در روم هم‌زمان بود. بنابراین، به‌دلیل تعاملات بین این دو تمدن، از آنجا که ریشه‌ی معماری و فرهنگ این دو ملت به آن دوره برمی‌گردد، شباهت‌های بسیاری بین این دو امپراتوری وجود دارد. آثار به‌جا‌مانده از عهد ساسانی در این محل را به‌عنوان چشم‌ انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس می‌شناسیم.

شهرهای باستانی ساسانیان در منطقه فارس: بیشاپور، فیروزآباد، سروستان

طبق یافته‌های باستان‌شناسی در استان فارس، حدود ۳هزار اثر ارزشمند در این منطقه کشف شده‌اند که قدمت آن‌ها به زمان شکل‌گیری چشم انداز باستان شناسی ساسانی برمی‌گردد. این یافته‌ها نشان‌دهنده‌ی این واقعیت است که حکومتی قدرتمند بر این منطقه حکمرانی می‌کرده است.

شناخته‌شده‌ترین آثار موجود در چشم انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس، به شهرهای تاریخی بیشاپور، فیروزآباد و سروستان تعلق دارند. حدود ۳۰ سنگ‌نگاره‌ی تاریخی و همچنین چندین جاده‌ی ارتباطی متعلق به دوره‌ی ساسانی، در استان فارس امروزی یافت شده‌اند.

بیشاپور، فیروزآباد و سروستان به‌همراه داراب و فسا، راه شریانی مشترکی دارند و با جاده‌هایی که در دوره‌ی ساسانیان ساخته شده‌اند، به هم متصل می‌شوند. بیشاپور در ۶۰ کیلومتری شمال غربی فیروزآباد قرار دارد. سروستان در شمال شرقی فیروزآباد و شرق فسا واقع شده است.

بیشاپور؛ بازمانده چشم انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس

دیوار پیرامونی کاخ های ساسانی بیشاپور
دیوار پیرامونی کاخ های ساسانی بیشاپور در منطقه فارسی

بیشاپور یکی از ازرشمندترین شهرهای تاریخی به‌جا‌مانده از دوره‌ی ساسانیان است که دیرینگی آن به سده‌ی سوم میلادی بازمی‌گردد. این شهر در نزدیکی کازرون در استان فارس واقع شده است. اولین بار بین سال‌های 1314 تا 1319 خورشیدی تیمی از موزه‌ی لوور فرانسه به سرپرستی رومن گیرشمن، کاوش در این محوطه‌ی باستانی را بر عهده گرفت.

شهر بیشاپور به فرمان شاپور اول ساخته شده است. وی دستور ساخت شهری در منطقه‌ای خوش‌آب‌و‌هوا بر سر راه تیسفون به تخت جمشید را داد. ایرانیان و زندانیان رومی این شهر را با هم ساختند. این شهر به‌شیوه‌ی معماری رومی مشهور به هیپوداموس ساخته شده است. شهرهایی با این ته‌رنگ به شکل مستطیل گسترش می‌یافتند و دارای چهار دروازه بودند که با دو خیابان متقاطع به هم وصل می‌شدند. شهرها در حصار کوه، رودخانه، دیوارهای قلعه و خندق محافظت می‌شدند و دارای دو بخش بوده‌اند: ارگ سلطنتی و منطقه‌ی مردم‌نشین.

از آنجا که هنر و معماری رومی بر معماری بیشاپور تأثیر داشته است، بیننده می‌تواند شباهت‌هایی بین سبک‌های این دو ملت مشاهده کند و اثرگذاری هنر رومی را در چشم انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس به‌خوبی درک کند.

برجسته‌ترین بقایای تاریخی کشف‌شده در بیشاپور عبارت‌اند از:

  • ایوان موزاییک، معبد آناهیتا، کاخ سلطنتی، تالار تشریفات از بخش سلطنتی شهر
  • گرمابه و کاروانسرا از بخش مردم‌نشین.

سنگ‌نگاره‌های تنگ چوگان یکی از آثار برجسته‌ی نزدیک شهر بیشاپور است. تنگ چوگان محلی برای بازی چوگان پادشاهان ساسانی بوده که شش سنگ‌نگاره از آن دوره بر کوه باقی مانده است. این سنگ‌نگاره‌ها از جهت ظرافت و شکوه با سنگ‌تراشه‌های تخت رستم برابری می‌کند و در آن‌ها پیروزی پادشاهان ساسانی بر رومیان و اعراب و یاغیان و همچنین، دریافت فر ایزدی پادشاهان از اهورامزدا را نمایش می‌دهند.

غار شاپور یکی از جاذبه‌های گردشگری استان فارس است که در مجاورت شهر باستانی بیشاپور واقع شده است. در غار، تندیس باشکوهی از شاپور یکم، دومین پادشاه ساسانی، قرار گرفته است که تنها تندیس به‌جامانده از عهد باستان ایران به حساب می‌آید. این سنگ از یک چکیده‌سنگ یا استلاگمیت، تراشیده شده است. با گذشت حدود 1700 سال از عمر این پیکرتراشه هنوز جزئیات هنرمندانه‌ی آن مشهود و حیرت‌انگیز است. این تندیس تا سال 1336 بر کف غار افتاده بود. ارتش شاهنشاهی وقت، آن را دوباره بر سرجایش برگرداند و استوار کرد.

فیروزآباد؛ نماد شکوه ساسانی در استان فارس

چشم انداز باستان شناسی ساسانی: دیوار بیرونی کاخ اردشیر
دیوار جانبی کاخ اردشیر در فیروزآباد، منطقه فارس

فیروزآباد اولین پایتخت ساسانیان، جاذبه‌های فوق‌العاده‌ای دارد. این چشم انداز باستان شناسی ساسانی، در ۱۱۰ کیلومتری جنوب شیراز واقع شده است. اردشیر پاپکان این شهر را تأسیس کرد و آن را اردشیرخوره، به‌معنای شکوه و جلال اردشیر، نام نهاد. این کار در واقع اعلام جنگ به حکومت مرکزی اشکانیان و اردوان پنجم بود؛ زیرا تنها پادشاهان می‌توانستند نام خود را بر شهرها بنهند. در نهایت، ارشیر پاپکان توانست اردوان پنجم را شکست دهد و فرمانروایی ساسانی را پی‌ریزی نماید. این شهر، گرد ساخته شده بود و حصاری گلین داشت و با خندق محافظت می‌شد.

اردشیرخوره بعدها به نام فیروزآباد شهرت یافت. این شهر از ساختمان‌های ساده‌ای از قلوه‌سنگ و گل تشکیل شده بوده است. ساختمان‌ها دور از هم و در میان حیاط‌ها و باغ‌ها بودند. این طرح تمام شهر را پوشانده بود، به‌جز دایره‌ی مرکزی که با حصاری از بقیه شهر جدا می‌شد و محل زندگی شاه و بزرگان بود. شهر برپایه‌ی محاسبات دقیق ساخته شده است و همین، آن را از همتایانش چون دارابگرد و هترا متمایز می‌سازد.

کاخ اردشیر بابکان در فیروزآباد، مهم‌ترین مکان تاریخی این شهر باستانی است. این کاخ دارای سه گنبد و تالارهای تو در تو است. گچ‌بری‌های آن هنوز با کم‌ترین آسیب پابرجا مانده و یکی از زیباترین جلوه‌های چشم انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس به حساب می‌آید.

در نزدیکی شهر باستانی فیروزآباد، بناهای تاریخی شکوهمند بسیاری وجود دارند. از چشمگیرترین جاذبه‌های گردشگری فیروزآباد می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره کرد:

  • قلعه دختر واقع در شش کیلومتری شمال فیروزآباد، شهر باستانی گور، رصدخانه و سنگ‌نگاره‌ی چهار شاهزاده.

سروستان؛ نماد تاریخ باستانی استان فارس

چشم انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس
کاخ ساسان (کاخ سروستان) در منطقه فارس

سروستان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای تاریخی با بناهای کهن چشمگیر در استان فارس است که قدمت آن به دوره‌ی ساسانی برمی‌گردد و جزو چشم انداز باستان شناسی ساسانی منطقه فارس به حساب می‌آید. شهر باستانی سروستان بناهای تاریخی بسیاری دارد. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

  • کاخ سروستان (ساسان)، قلعه گبری، قلعه برزو، آرامگاه شیخ یوسف سروستانی و تعداد فراوانی کتیبه‌های تاریخی.

کاخ سروستان، یک بنای کهن دوره ساسانیان است که به‌عنوان کلبه‌ی شکار، برای سرگرمی و استراحت پادشاهان ساخته شد. این کاخ شامل تعدادی ایوان، یک اتاق و یک تالار مرکزی است. معماری منحصر‌به‌فرد این کاخ که به کاخ ساسان نیز شهرت دارد، نماد به‌کارگیری هنر باستانی ایرانیان در ساخت گنبد و به‌کارگیری تکنیک‌های ظریف است. این بنا شبیه کاخ فیروزآباد و کوچک‌تر از آن است؛ اما معماری پیچیده‌تر و اصولی‌تری دارد. پژوهشگران با توجه به معماری پیشرفته‌ی این کاخ، آن را متعلق به اواخر دوره‌ی ساسانی و اوج معماری این امپراتوری می‌دانند. این بنا از نمادهای بی‌بدیل چشم انداز باستان شناسی منطقه فارس به حساب می‌آید.

اهمیت چشم انداز باستان شناسی ساسانی در منطقه فارس

ساسانیان در این منطقه، اساس فرهنگ و تمدن ایران باستان را تقویت کردند. آن‌ها بناهای تاریخی شگفت‌انگیز و فریبنده، فرهنگ و تمدن مدرن و بناهای باشکوهی ساختند. کاخ اردشیر بابکان، معبد آناهیتا، شهر باستانی گور، کاخ ساسان و کتیبه‌های سنگی، بیانگر شکوه چشم انداز باستان شناسی ساسانی در منطقه فارس هستند.

علاوه بر بیشاپور و فیروزآباد و سروستان، دیگر شهرهای فارس هم مکان‌های بسیار باارزشی برای جذب گردشگران داخلی و بین‌المللی دارند. برخی از بقایای باستانی این منطقه، به دوره‌ی ساسانی تعلق دارند، درحالی‌که آثار دیگر متعلق به دوره‌های باستانی دیگر هستند. در ادامه، برخی از این جاذبه‌ها را بیان می‌کنیم:

  • قلعه ایزدخواست در آباده
  • بُراق گرگه و قدمگاه سده در نزدیکی روستای سده در اقلید
  • آتشکده کاریان در لارستان و معبد جماسب در جهرم
  • کاخ کیومرث و آتشکده آذرجو در داراب
  • تیزاب گرگه و بستانک گرگه در سپیدان
  • قلعه ضحاک فسا
  • مجسمه و غار شاپور و سنگ‌نگاره شاه بهرام دوم در کازرون
  • قلعه اژدهاپیکر در لارستان
  • تخت جمشید، نقش رستم و نقش رجب در مرودشت
  • سنگ‌نگاره سراب بهرام
  • میل‌اژدها در نورآباد ممسنی.

اگرچه اماکن تاریخی شهرهای مختلف استان فارس بسیار ارزشمندند، متأسفانه هنوز چندان شناخت و شهرت جهانی پیدا نکرده‌اند. در حقیقت، تنها برخی از آن‌ها به‌عنوان میراث فرهنگی به ثبت رسیده‌اند. یکی از اهداف اصلی صنعت گردشگری آشناکردن گردشگران خارجی با بناهای تاریخی این منطقه است.

امروزه، بیشتر کشورها به کسب جایگاهی بالا از لحاظ فرهنگ، تاریخ و تمدن برای کشورشان اهمیت می‌دهند. بنابراین، معرفی بهتر جاذبه‌های گردشگری ایران، همچون چشم انداز باستان شناسی ساسانی در منطقه فارس (بیشاپور، فیروزآباد و سروستان) ضروری است.

پرسش‌های متداول درباره چشم انداز باستان شناسی ساسانی

اگر پاسخ پرسش‌های خود را در سؤال‌های زیر پیدا نکردید، در بخش دیدگاه‌های همین پست از ما بپرسید. ما حتماً به پرسش‌های شما پاسخ خواهیم داد.

منظور از محور ساسانی چیست؟

محور ساسانی به مجموعه آثار باستان‌شناسی موجود در استان فارس گفته می‌شود که در سه منطقه‌ی باستانی فیروزآباد، بیشابور و سروستان واقع شده‌اند. هشت اثر شاخص معماری، دو شهر تاریخی، هشت نقش برجسته، یک قلعه و دو کاخ در فهرست جهانی با نام محور ساسانی به ثبت رسیده‌اند.

آثار باستانی فیروزآباد فارس که در یونسکو ثبت شده‌اند، کدام‌اند؟

در شهرستان فیروزآباد استان فارس پنج اثر تاریخی به ثبت جهانی رسیده‌اند که شامل این مکان‌ها هستند: قلعه دختر، نقش برجسته تاج‌گذاری و پل مهرنرسه، نقش برجسته پیروزی، کاخ اردشیر بابکان و شهرگور.

چرا غار شاپور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؟

ازجمله دلایل اهمیت و تمایز این غار که در محور ساسانی قرار دارد، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
• وجود تندیس شاپور یکم در ورودی این غار، به‌همراه سایر سنگ‌نگاره‌ها
• وجود آب‌انبار و جویبار جاری‌شده از این آب‌انبار در غار شاپور.

آیا پیکر شاپور اول در غار شاپور دفن شده است؟

روایت‌هایی از دفن پیکر شاپور اول در این غار وجود دارد؛ اما هیچ‌وقت به اثبات نرسیده است. طبق برخی افسانه‌ها که بین مردم محلی روایت می‌شود، شاپور اول در یک نبرد شکست می‌خورد، به این غار پناه می‌آورد و از آن زمان ناپدید می‌گردد و پیکر او هرگز پیدا نمی‌شود.

شهر باستانی گور به چه دلیل مهم است؟

این شهر ضمن اینکه یک شهر باستانی و مهم از دوره‌ی ساسانیان و بخشی از چشم انداز باستان شناسی ساسانی است، طراحی دایره‌ای‌شکلی دارد. به همین دلیل، این شهر را نخستین شهر دایره‌ای‌شکل ایران نامیده‌اند.

چرا برخی کاخ اردشیر بابکان را آتشکده می‌دانند؟

این بنای تاریخی که در قرن سوم میلادی ساخته شده است، از دید برخی باستان‌شناسان شباهتی به کاخ ندارد. با توجه به اینکه در آن دوره، دین زرتشت پیروان بسیاری داشت، احتمالاً از این بنا به‌عنوان محلی برای برگزاری مراسم آیینی این دین استفاده می‌شده است.

اشتراک گذاری
دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

یک × چهار =

قبلی
مجموعه سعدآباد تهران با 10 کاخ موزه
نمایی از مجموعه کاخ سعدآباد متعلق به دوره پهلوی

مجموعه سعدآباد تهران با 10 کاخ موزه

این مجموعه‌ی فاخر در منطقه‏‌ی تجریش تهران واقع شده است، جایی که رضاشاه تصمیم

بعدی
از موزه پارس شیراز در باغ نظر بازدید کنید
نمای موزه پارس شیراز

از موزه پارس شیراز در باغ نظر بازدید کنید

موزه پارس شیراز در ساختمانی قدیمی و نسبتاً کوچک، اما باشکوه برپا شده است

نوشته‌های مشابه
مسابقه ایران شناسی ماهانه دستی بر ایران