فرهنگ ایرانی

جشن شب یلدا در ایران، ریشه ها و آداب و رسوم

جشن شب یلدا در ایران

از روزگارهای بسیار قدیم، نیاکان ما جشن شب یلدا در ایران را برپا می داشتند. این جشن به صورت یک سنت باستانی از حدود 8000 سال پیش در ایران رواج داشته است و تا به امروز نیز ادامه دارد. شب یلدا به بازه زمانی بین آخرین روز پاییز و اولین روز زمستان اطلاق می شود.

ریشه های شب یلدا در ایران

پدران و مادران ما از دیرباز می دانستند که از شب یلدا به بعد، به تدریج روزها طولانی تر و شب ها کوتاه تر می شوند. علاوه بر این، معتقد بودند که تاریکی نماد شر و بدی هاست. به عبارت دیگر، در نتیجه چنین اعتقادی، اولین روز پس از شب یلدا به منزله روز پیروزی خورشید و نور بر نیروهای شر و تاریکی قلمداد می شد. همین امر دلیل برپا داشتن جشن بود.

نام دیگر جشن شب یلدا در ایران، شب چله است. علت این نامگذاری آغاز یک دوره جهل روزه در زمستان می باشد. مطابق تقویم باستانی ایرانیان، این دوره چهل روزه از 22 دسامبر آغاز و تا 30 ژانویه ادامه می یافت. تصور بر این بود که چهار روز پایانی این دوره سردترین روزهای زمستان را تشکیل می دادند.

رسوم و سنن شب یلدا در ایران

در اقصی نقاط ایران، اقوام مختلف ایرانی، این شب را به شیوه های مختلف و طبق آداب و رسوم محلی خودشان جشن می گیرند. خانواده ها و قوم و خویش و دوستان در چنین شبی تا سپیده دم دور هم جمع می شوند و از این شب لذت می برند. مطابق اعتقادات ایرانیان باستان، در چنین شبی نیروهای شر در اوج قدرت شان بودند. بنابراین، آنها با برپا داشتن جشن به این منوال می توانستند از خود و عزیزان شان در برابر بدی و  بد اقبالی محافظت کنند.

این دورهمی ها غالبا نزد پدربزرگ ها و مادربزرگ ها شکل می گرفت و همه قوم و خویش ها شب را نزد آنان به صبح می رساندند. همواره رسم بر آن بوده است که در طی برپایی جشن شب یلدا در ایران، میهمانان با انواع میوه، شیرینی و تنقلات (آجیل) به همراه چای و شربت پذیرایی شوند.

در چنین شبی، در شهر های مختلف ایران، مراسم متفاوتی برگزار می گردد. غالبا به مهمانان شام داده می شود و بزرگتر ها برای دیگران داستان ها و حکایت هایی را نقل می کنند. یکی دیگر از سنت های خاص این شب، خواندن شاهنامه و مراجعه به دیوان حافظ است که از محبوب ترین سرگرمی های این شب به حساب می آید.

یکی دیگر از آداب خاص این جشن مربوط به مرد جوانی است که به تازگی نامزد کرده است. او در چنین شبی، هفت جور میوه و هدیه های گوناگون به منزل نامزدش می فرستد. در برخی نقاط ایران، بانوی جوان و خانواده اش نیز برای پاسخ دادن به این رسم محبت آمیز، هدایایی را به منزل مرد جوان می فرستند.

از جمله دیگر رسوم و سنت های جشن شب یلدا در ایران، تزئین و چراغانی خانه و حیاط منازل با شمع است. اگرچه این رسم به دوران پیش از اختراع برق باز می گردد، امروزه نیز به همان صورت قدیمی خود رواج دارد. روشنی و حال و هوای شمع لذت دیگری دارد که باعث می شود اکثرا ترجیح دهند که این رسم را زنده نگاه دارند.

خوراک و نوشیدنی ها در کانون مراسم شب یلدای ایرانیان

از بین تمامی خوراکی ها و نوشیدنی های مرسوم در شب یلدا، موردهای زیر رواج بیشتری دارند:

  • میوه ها: هندوانه، انار، سیب سرخ، گلابی، خرمالو و لبو.

سه مورد نخست از همه مهم ترند. در دوران پیش از اسلام و هنگامی که نیاکان ما پیرو آیین مهر بودند، سرخی رنگی بود که به دلیل تشابه آن با طلوع فجر، نماد خورشید به حساب می آمد. بنابراین، به دلیل آن که این سه میوه سرخ رنگ هستند، در زمره اصلی ترین میوه های شب یلدا قرار دارند.

در عین حال، در بین ایرانیان چنین باوری وجود داشته است که خوردن هندوانه در چنین شبی، شخص را از گرمای شدید تابستان و بیماری های ناشی از آن مصون نگاه می دارد.

  • آجیل: مخلوطی از خشکبار مختلف که رایج ترین آنها عبارتند از پسته، بادام، فندق، و نیز کشمش و سایر میوه های خشک مانند انجیر و قیسی به همراه تخمه هندوانه و تخمه کدو. خشکبار می تواند بوداده یا خام و یا ترکیبی از آنها باشد.
  • نوشیدنی ها: معمولا چای و انواع شربت ها. اگر برف هم باریده باشد، ترکیبی از برف و شیره انگور می تواند یک نوشیدنی به یاد ماندنی از جشن شب یلدا در ایران باشد که در خاطره ها باقی خواهد ماند.
  • شام: در صورت امکان، چلو ماهی. در غیر این صورت، بسته به این که در کدام ناحیه ایران زندگی می کنید، ممکن است شام متفاوت باشد.

بزرگداشت آغاز زمستان

این تنها در ایران نیست که مردم آغاز زمستان را جشن می گیرند. سایر مناطق دنیا که جشن های مشابهی دارند، عبارتند از:

  • پاکستان، ژاپن، چین، کره، فیلیپین، تایلند، ویتنام، اسکاتلند، بولیوی، پرو، اکوادور، باهاماس، جامائیکا، کارولینا، ویرجینیا، روسیه، …

در تمامی نقاط مزبور همچون ایرانیان که شب یلدا را در ایران و همه نقاط دنیا جشن می گیرند، مردمان مختلف مطابق رسوم محلی شان به زمستان خوشامد می گویند و این شب را جشن می گیرند.

رحمان محرابی

رحمان محرابی بنیانگذار و پژوهشگر اصلی وب سایت "دستی بر ایران" است. او با بیش از 20 سال سابقه در زمینه گردشگری و ایرانگردی، دانسته ها و تجربیاتش را در این وب سایت در اختیار علاقمندان می گذارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا