فرهنگ ایرانی

تاریخ کاشی کاری در ایران

آثاری از کاشی کاری در ایران: معبد چغازنبیل در دوره عیلامیان

کاشی کاری در ایران حداقل به ۱۲۵۰ پیش از میلاد مسیح و زمانی باز می گردد که عیلامیان در نزدیکی شوش زیگورات معبد چغازنبیل را ساختند. بعدها، در زمان هخامنشیان، کاشی کاری به عنوان هنر تزیینی بر روی دیوارها مورد استفاده قرار می گرفت. کاشی کاری همچنان تا امروز نیز به شیوه های مختلفی مانند کاشی زرین فام، موزائیک کاری، کاشی های هفت رنگ و غیره ادامه یافته است. خوشبختانه، سنت ها و اسلوب ها هنوز هم در مرمت مکان های دارای معماری تاریخی استفاده می شوند.

آجر به عنوان اصلی ترین مصالح ساختمانی همواره براحتی قابل دسترسی و نسبتا ارزان بوده است و در اثر فرایندهای اعمال شده بر روی آن به صورت آفتاب خشک یا پخته تهیه می شود. تجربه نشان داده است که افزودن یک لایه لعاب بر روی آجر، کار آیی آن در مقابله با رطوبت حاصله از باران یا کلیه عامل های دیگر بالا می رود. سطح های لعابدار خنک کننده باقی می مانند، گرد و غبار به خود نمی گیرند و تمیز کردن شان آسان است. علاوه بر این، این گونه سطح ها به صورت کارهای هنری رنگارنگ و براق به زیبایی بناها نیز کمک کرده اند.

نخستین نمونه های کاشی کاری در ایران پس از اسلام

لعاب هایی که تولید می شدند، دو نوع بودند: لعاب قلیایی و لعاب سرب و قلع . یافتن نسبت مناسب برای تهیه هر یک از این دو نوع، مستلزم تجربه و آزمایش های فراوان بود. رنگ کردن نوع دوم نیازمند اضافه کردن برخی افزودنی های رنگی بود. رنگهای حاصله معمولا فیروزه ای، سبز، آبی، قهوه ای، سیاه، زرد یا بادنجانی بودند.

قدیمی ترین کاشی کاری های سده یازدهم میلادی از اسلوب ممزوج سازی آجرهای لعابدار مستطیلی فیروزه ای بر روی زمینه های ساده سیاه پدید می آمدند. پس از آن، طیف رنگها تا بدانجا گسترش یافت که آبی را هم در بر گرفت.

تاریخ کاشی کاری در دوره سلجوقیان

یکی از نخستین اسلوب های کاشی کاری ممزوج ساختن آجرهای غیر لعابدار با آجرهای لعابدار در ترکیب مورد استفاده بر روی دیوارها، سقف ها، بام ها یا ستون های دوره سلجوقیان بود. این گونه آجرها حاصل مخلوط ساختن گل رس یا ماسه حاوی مواد معدنی در ترکیب های گوناگون در قسمت های مختلف ایران بودند.

تاریخ کاشی کاری در دوره سلجوقیان نشان می دهد که آجرها یک مرتبه در کوره ها تا دمای ۷۵۰ درجه سانتیگراد حرارت داده می شدند تا به صورت آجرهای کم رنگ و محکم در آیند.

ایرانیان در سده دوازدهم میلادی با نوع متفاوتی از کاشی کاری آشنا شده اند که از چین وارد شده بود. بنابراین، آنها فرمول جدیدی را برای تولید کاشی ها به کار بستند که مشتمل بر کوارتز، گل سفید و گرد قلیا بود. چنین ترکیبی در اثر حرارت دیدن در کوره مبدل به سفالینه ای سخت می شد. نسبت های مختلف این مواد رنگ ها و بافت های گوناگونی را به وجود می آوردند. کلیه مواد خام این کار در مرکز ایران قابل یافتن بودند.

موزائیک کاری

تحول معقول دیگری که در تاریخ کاشی کاری در ایران رخ داد، رشته هنری موزائیک کاری را پدید آورد. طرح کلی به قطعه های تک رنگ کوچکتری تقسیم می گردید که هر کدام از یک کاشی رنگی لعابدار بریده می شدند. قطعه های کوچک به کمک ملاط گچ متراکمی که بر سطح پشتی آنها گذاشته می شد، بر روی صفحه ای به یکدیگر متصل می شدند. از این روش برای آفرینش یک طرح رنگارنگ یا کتیبه ای بر نمای بنا استفاده می شد که در دوره تیموریان بهبود یافت. هنگامی که بناهای دوره صفویه و قاجار ساخته می شدند، معماران به نحو گسترده ای از این روش بهره می جستند.

تاریخ کاشی کاری های هفت رنگ

تاریخ کاشی کاری در ایران: کاشی هفت رنگ شیراز

در روشی دیگر، سطح زیرین یا زبرین لایه های لعابدار با چندین رنگ نقاشی می شد. این نوع کاشی ها با سهولت و سرعت بیشتری نسبت به روش پیشین انجام می شدند. هنرمندان مجبور نبودند که لبه های هر تکه را به شیوه ای قابل نصب ببرند. بن مایه هایی مانند پرندگان، گلها، اسلیمی ها یا جانوران به طور کلی بر روی یک کاشی رنگ می شدند و دوباره حرارت می دیدند. این روش در پروژه های ساختمانی شاه عباس اول به وفور مورد استفاده قرار گرفت.

کاشی های زرین فام

تاریخ کاشی کاری در ایران: کاشی زرین فام

این روشی است که در سده دوازدهم میلادی آغاز شد و عبارت بود از نقاشی بر روی لایه های لعابدار. بن مایه ها بر روی سطحی نقاشی می شدند که پوشیده از اکسیدهای مس و نقره و نیز مخلوط گوگرد ، اخرا و سرکه بودند . هنگامی که مواد مذکور برای بار دوم در کوره گذاشته می شدند ، اخرا پس می رفت و یک رنگ براق فلز مانند طلایی بر روی کاشی باقی می ماند .

روش های گوناگون دیگری نیز برای ساختن این کاشی ها وجود داشتند که هر کدام متعلق به یک منطقه یا یک دوره خاص بودند. لیکن عمده کاشی های ساخته شده در ایران همان هایی بودند که پیشتر ذکر گردیدند.

رنگ های تولید شده در هر منطقه متفاوت بودند و بستگی به عامل های متعددی نظیر دسترسی به مواد خام یا کانی های معین، سلیقه های استادان، منظورهای طرح ها و غیره داشتند. بن مایه های سنتی در طی تاریخ کاشی کاری در قالب شکل های جدید احیا می شدند یا تکرار می گشتند.

در طی سده نوزدهم میلادی، به دلیل نفوذ هنر اروپایی، انگاره های جدیدی بر روی کاشی های نقاشی می شدند که با فرهنگ ایرانی بیگانه بودند. اما البته هنرمندان آفریننده آن بن مایه ها نیز خود ایرانی بودند.

در سده بیستم میلادی و با صنعتی شدن کشور، این هنر قدیمی ایرانی تا حد زیادی به حاشیه رانده شد و ساختمان سازها کمتر در بناها از آنها استفاده کردند. در عوض، تاریخ کاشی کاری ایران بیشتر جنبه هنری پیدا کرد و هنرمندان آن دیگر برای مصارف روزمره تولید کاشی نمی کنند.

رحمان محرابی

رحمان محرابی بنیانگذار و پژوهشگر اصلی وب سایت "دستی بر ایران" است. او با بیش از 20 سال سابقه در زمینه گردشگری و ایرانگردی، دانسته ها و تجربیاتش را در این وب سایت در اختیار علاقمندان می گذارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا