فرهنگ ایرانی

آیین قالی شویان مشهد اردهال در منطقه کاشان

آیین قالی شویان در مشهد اردهال

سنت معروف به آیین قالی شویان مشهد اردهال که در نزدیکی کاشان برگزار می شود، یک میراث فرهنگی ناملموس ایرانی است که در سال 2013 میلادی، در فهرست یونسکو به ثبت رسیده است. این آیین باستانی در دومین جمعه هر مهر ماه در مشهد اردهال، روستاهای “خاوه اردهال” و “فین” در منطقه کاشان برگزار می شود. اهالی محلی از این روز به عنوان «جمعه قالی» یاد می کنند.

این رویداد مذهبی سنتی، یکی از جذابترین رویدادهای فرهنگی ایران است. در واقع، این تنها آیین اسلامی است که در ایران آن را بر اساس تقویم شمسی برگزار می کنند. تمام آیینهای مذهبی دیگر بر اساس تقویم قمری برگزار می شوند.

پیشینه تاریخی و اساطیری آیین قالی شویان

بر اساس نقل قول هایی از منابع مختلف، طی اولین قرن پس از ظهور اسلام ساکنان، “چهل حصاران” (نام قدیمی کاشان) و فین از حکمرانان بسیار در عذاب بودند. بنابراین، آنها نامهای به محمد باقر (ع)، پنجمین امام شیعه، نوشتند و از وی درخواست کردند که شخصی را به آنجا بفرستد که اسلام واقعی و امامت را در این منطقه ترویج و اصلاح کند.

بنابراین، اما محمدباقر (ع) پسرش را که 32 سال سن داشت برای کمک به آنها فرستاد. او کسی بود که بعدها به نام “سلطان علی” شناخته شد، ترویج و آموزش مطالعات اسلامی را در بین مردم آغاز کرد.

از آنجا که این امامزاده، در قلب مردم جا باز می کرد، حکمرانان احساس خطر کردند و علیه وی دسیسه چینی کردند. امامزاده یک رهبر مذهبی است که از سلاله 12 امام شیعه است. محل دفن چنین افرادی، مبدل به زیارتگاه می شود.

امامزاده در مشهد اردهال
امامزاده ای در مشهد اردهال، محل برگزاری آیین قالی شویان

سرانجام، او را در حال عبادت ترور کردند. زمانی که این خبر به ساکنان روستای فین رسید، آنها با گرز و چماقهای چوبی در دست، به سمت مشهد اردهال حرکت کردند. آنها به محل شهادت رسیدند و پس از انجام “غسل” پیکر امامزاده، او را دفن کردند. سپس در حالی که نفرت خود را از این اقدام با گرداندن گرز و چماق در هوا نشان می دادند، رهبر محبوب شان را به خاک سپردند.

هرچند این آیین بسیار قدیمی است اما افراد کمی در مورد آن اطلاع دارند. برخی از دلایل ناشناخته ماندن آن عبارتند از:

  • فقدان شواهد مستند برای این اتفاق، و
  • مکان این رویداد که از جادههای اصلی دور است.

آیین قالی شویان و ریشه شناسی آن

آیین قالی شویان و حضور زنان

کلمه “قالی” به معنی فرش است. “شویان” اسم “شستن” است. بنابراین واژه قالی شویان به آیین شستن فرش اشاره دارد. البته، این یک رویداد خاص است که در آن، فرش شستن یک اقدام نمادین است که در آن منطقه انجام میشود و باقی مراسم در امامزاده انجام می شود.

هر ساله، حدود 2000 نفر در این مراسم شرکت می کنند. آنها ابتدا دست به کارسوگواری و مویه برای امامزاده می شوند. سپس، یکی از فرشهای بارگاه امامزاده علی، فزرند امام محمد باقر (ع)، را به چشمه ای در فاصله 150 متری بارگاه می برند تا آن را در آنجا بشویند. این فرش، نماد فرشی است که پیکر بی جان امامزاده را در آن پیچیده بودند.

شستن قالی در مشهد اردهال

اینجا، عزاداران این سنت را به عنوان نماد شستن خون امامزاده از فرش انجام می دهند. گروه دیگری به طور نمادین با گرداندن چماق های چوبی در هوا، با قاتلان امامزاده می جنگند. آنها به دنبال اولین گروه می روند که قالی شوها بودند. پس از اینکه اولین گروه به بارگاه وارد شدند و فرش را به جای خود برگرداندند، با گروه دوم ملاقات می کنند.

گروه گرز و چماق در دست به سمت بارگاه می دوند و به منظور ادامه مبارزه با شکنجه گران امامزاده، هلهله می کنند. تمام اینها نمادین است و هیچ تصادمی بین اعضای گروه رخ نمی دهد و در واقع بخشی از مراسم عزاداری است.

چماق گردانی در مراسم جمعه قالی

ارتباط “قالی شویان” و “مهرگان”

از آنجا که این آیین در حدود همان زمانی برگزار می شود که مراسم مهرگان برگزار می شود، بسیاری بر این باور هستند که بین این دو سنت رابطه ای وجود دارد. مهرگان یک آیین باقیمانده از اجراهای محلی ای است که داستان “سیاوش” را بازی می کنند. این گونه به نظر می رسد که قالی شویان محتوای اصلی داستان سیاوش را نگه داشته و پس از اسلام ظاهر آن را تغییر داده است.

طبق تقویم باستانی ایران، هر روز از هر ماه، نام خاصی دارد. طی ماه “مهر” این تقویم، شانزدهمین روز ماه هم “مهر” نام دارد. بنابراین، باید قطعا ارتباطی بین زمان جشنواره “مهرگان” و آیین قالی شویان وجود داشته باشد.

از طرف دیگر، دیگران بر این باور هستند که این یک میراث فرهنگی ناملموس است که ریشه آن در “آیین پرستش و ستایش تیشتر” و “آیین طلب باران” دارد. اگر این درست باشد، ساختمان بارگاه امامزاده را میتوان در اصل یکی از معابد تیشتر دانست. برخی همچنین اعتقاد دارند که قدمت این بنا به قرن هفتم بر می گردد.

لازم به ذکر است که در مذاهب بسیاری برای از دست دادن رهبران و شخصیتهای اسطورهایشان، عزاداری میشود. فرهنگ ایران باستان پر از چنین شوالیه ها و اسطوره ها (پهلوانان)، رهبران مذهبی و مبارزان مشهور است. برگزاری مراسم یادبود برای ایشان همیشه ارزشی والا تلقی می شده است. به علاوه، از دست دادن کسانی که مایه مباهات کشورمان بوده اند، درد و رنج عمیقی برای ما ایجاد کرده است.

هفته جار

از زمان باستان تصمیم گیری درباره تعیین زمان دقیق برگزاری آیین قالی شویان برعهده ریش سفیدان فین بوده است. ضمنا، پس از اتخاذ تصمیم نیز، شخصی باید زمان برگزاری را به اطلاع همگان می رساند.

یکی از رسوم قدیمی، که این روزها کمرنگ شده است حضور افراد اخبار پراکنی است که با جار زدن در مکانهای عمومی، همشهریان را از خبر آگاه کند. چنین مامورانی را به عنوان «جارچی» می شناختند و کار آنها را «جار» می نامیدند. در آن وضعیت، آنها از یک هفته قبل، زمان دقیق قالی شویان را اعلام می کردند.

در صورتی که هفته دوم ماه مهر با یکی از روزهای عزاداری ماه محرم، رمضان یا ولادت ائمه مصادف میشد، مراسم قالی شویان ، یک روز قبل یا بعد از این مراسم برگزار می شد. بنابراین، این خبر باید به گوش مردم محلی می رسید. ماموران جارچی کسانی بودند که این خبر را پخش می کردند.

میراث فرهنگی ناملموس و منحصر به فرد ایران

تور آیین قالی شویان

شرکت کردن در چنین مراسم و آیین هایی، اگر همراه با بازدید از بناهای تاریخ انجام شود، تجربه بی نظیری خواهد بود. آیین قالی شویان ، نمونه فوق العاده ای از میراث فرهنگی ناملموس ایرانی است که باید آن را ببینید. بدون شک، این یک تجربه فرهنگی شگفت انگیز است که برای سالها در ذهن شما باقی میماند.

در ضمن، “دستی بر ایران” توصیه می کند که پیش از سفر به این منطقه، جاذبه های گردشگری کاشان را مطالعه کنید تا سفری آگاهانه داشته باشید و با دست پر به منزل برگردید. به هنگام خرید تور این منطقه، در هر زمان از سال که بود، می توانید از آژانس های مسافرتی مورد نظرتان بخواهید که این منطقه و امامزاده آن را در برنامه سفرتان قرار دهند.

مشهد اردهال کجاست؟

مشهد اردهال روستایی است در 42 کیلومتری غرب کاشان که هر ساله مراسم سنتی قالیشویان در آن برگزار می‌شود. برای رفتن به این محل موقعیت مکانی زیر را دنبال کنید:

پرسش‌های متداول درباره آیین قالی شویان مشهد اردهال

اگر پاسخ پرسش خود را در اینجا پیدا نکردید، در بخش دیدگاه‌های زیر این پست برای ما کامنت بگذارید و سوال‌تان را بپرسید. ما حتما به آن پاسخ خواهیم داد.

مراسم قالیشویان فین کاشان در چه تاریخی برگزار می‌شود؟

تاریخ دقیق این مراسم دومین جمعه مهر ماه هر سال است. این تنها مراسم مذهبی است که طبق تاریخ شمسی برگزار می‌شود. البته در جمعه قبل و بعد از این تاریخ یعنی «جار» و «طوغ» نیز مراسم سوگواری برگزار می‌شود.

چرا چوب و قالی نمادی برای این مراسم هستند؟

بالا بردن چوب در طول این مراسم نشانه خونخواهی و انتقام از قاتلان امامزاده است. شستشوی قالی نیز یادآور قالی غرق به خون امامزاده و غسل دادن پیکر او در نهری با نام «نهر شاهزاده حسين» است.

آیین قالیشویان اردهال چیست؟

این مراسم هر ساله توسط مردم روستای خاوه و سایر علاقه‌مندان برگزار می‌شود. در طول این مراسم، عده‌ای یکی از قالی‌های صحن را به طور نمادین و به یاد پیکر غرق به خون امامزاده تحویل می‌گیرند. این قالی با مویه و نوحه خوانی برای شستشو به نهری در جوار امامزاده منتقل می‌شود.
فرآیند این عزاداری هر ساله به یاد شهادت امامزاده حسین و غسل و تدفین او در این محل برگزار می‌شود.

چرا برخی مراسم قالیشویان کاشان را به رسم باران خواهی نسبت داده‌اند؟

طبق اسناد موجود، حمل قالی آستانه امامزاده به عنوان نمادی از تابوت شهید به سرچشمه و پاشیدن آب بر روی آن، بخشی از مراسم باران خواهی مردم کویر بوده است. گفته می‌شود به مرور زمان این آیین به همراه زنده نگه داشتن مصایب شهید اردهال ترکیب شده و آیین حال حاضر به جای مانده است.

رحمان محرابی

رحمان محرابی بنیانگذار و پژوهشگر اصلی وب سایت "دستی بر ایران" است. او با بیش از 20 سال سابقه در زمینه گردشگری و ایرانگردی، دانسته ها و تجربیاتش را در این وب سایت در اختیار علاقمندان می گذارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا